Deila Greining Vilhjálms Hilmarssonar, hag­fræðings hjá Visku stéttarfélagi, sem sýnir að Ísland sé orðið dýrasta land heims vakti töluverða athygli í síðustu viku og var mikið fjallað um hana í helstu fjölmiðlum. Í greiningu Visku segir efnis­lega að hár launakostnaður skýri ekki nema að hluta hvers vegna verðlag á helstu vörum og þjónustu sé svo hátt miðað við samanburðarlönd. Þar segir: „Ísland er mun dýrara en önnur Norðurlönd þegar litið er á flesta flokka neyslukörfunnar. Er landið orðið 44% dýrara í matvörum heilt yfir miðað við önnur Norðurlönd, þ.m.t. 71% dýrara í kjötvörum og 75% dýrara í mjólkurvörum og eggjum. Verðlag á veitingastöðum á Íslandi og gisti¬stöðum er þá orðið 31% hærra en á hinum Norður¬löndunum og Íslendingar greiða 40% hærra verð fyrir bifreiðar en aðrir Norðurlandabúar að meðaltali. Því fer þó fjarri að hærri laun á Íslandi skýri allan verðmun milli Íslands og annarra Norðurlanda. Verðmunur ¬milli Íslands og annarra Norðurlanda er nú nær tvöfaldur á við launamuninn. Ofurtollar og fákeppni skýra stóran hluta verðmunarins umfram launamuninn.“ *** Eins og síðar verður ­vikið að í þessum pistli er það hæpin fullyrðing að fákeppni útskýri verð­muninn, en það er vissulega rétt að ofur­tollar hafa mikið skýringargildi í þessu samhengi. Tollar á innflutningi matvöru eru auðvitað á forræði stjórnvalda, eins og margt annað sem hefur áhrif á verðlag dagvöru hér á landi. Það fer þó ekki mikið fyrir þessari staðreynd í umræðunni — í henni beinist kastljósið að fyrirtækjunum. Málið er þó flóknara en svo að ábyrgðin á þrálátri verðbólgu verði lögð einhliða á herðar smásölunnar. Eiríkur S. Jóhannsson, stjórnarformaður Haga, fór yfir þetta með ­skýrum hætti í ræðu á aðalfundi félagsins í fyrra. Þar minnti Eiríkur á þá einföldu staðreynd að bar­áttan gegn verðbólgu verður ekki ­unnin af einum hlekk í virðiskeðjunni einum saman. Til að árangur náist þurfa hið opinbera, framleiðendur, heildsalar og smásalan öll að axla ábyrgð og leggja sitt af mörkum. Í því samhengi vakti ­Eiríkur sérstaka athygli á hlutverki hins opinbera. Í ræðu sinni ­sagði hann: „Það virðist hins vegar ­stundum gleymast í ­umræðu um dagvöru að verð­lagning á stórum hluta vörukörfu íslenskrar vísitölufjölskyldu, landbúnaðarvöru, er háð skipulagi framleiðslu og ákvörðunum stjórnvalda. Í því sambandi finnst mér full ástæða til þess að hvetja stjórnvöld til að gæta að stöðug­leika og stuðla jafnvel að lækkun verðlags á dagvöru, annars vegar með ábyrgum opin­berum rekstri og hins vegar með skynsamlegum ákvörðunum í skattlagningu og tolla­málum. Ég fullyrði að því miður eru talsverðar líkur á að stjórnvaldsaðgerðir í íslenskum landbúnaði síðustu missera muni leiða til hækkana á verðlagi landbúnaðar­vara og er rík þörf á að allir aðilar fylgist vel með hugsanlegum verðbreytingum á komandi misserum.“ Því miður hefur þessi ársgamla spá stjórnar­formanns­ins ræst og sýnir það glögglega hversu nauðsynlegt það er að meiri kraftur fari í að ræða þátt hins opinbera þegar ­kemur að verðlagsþróun hér á landi *** Þá aftur að fákeppninni. Kristrún Frostadóttir var til viðtals í Sprengisandi á hvítasunnudag og barst talið að efnahagsástandinu og verðbólgunni. Kristrún var mjög afgerandi og sagði verðbólguna fyrst og fremst stafa af verðtryggingu og fákeppni, og nefndi þar dagvörumarkaðinn og fjármálageirann sérstaklega. 13644441 © EPA (EPA) Mikilvægt er að hafa í huga að hugtakið „fákeppni“ (e. oligo­poly) er ekki notað til að lýsa skorti á samkeppni. Hugtakið vísar fremur til ákveðins markaðsforms þar sem fá fyrir­tæki eru ráðandi á markaði — oft vegna náttúrulegra aðgangshindrana — og hvert þeirra hefur marktæk áhrif á verð og hegðun markaðarins. Fyrirtækin þurfa því stöðugt að taka mið af viðbrögðum keppinauta sinna. Þannig eru í flestum ­ríkjum Evrópu fáar stórar ­keðjur með lungann af dagvöru­markaðnum, rétt eins og á Íslandi. Stærðarhagkvæmni skiptir miklu máli á fákeppnis­mörkuðum og dettur fáum í hug að það væri neytendum til hagsbóta ef öll smásalan væri í höndum ótal lítilla fyrirtækja. Ef stöðnuð fákeppni og samráð einkenndu ­íslenskan dagvörumarkað ætti það að sjálfsögðu að endurspeglast í kennitölum eins og framlegðarhlutfalli. Sú staðreynd að markaðshlutdeild íslenskra dagvörukeðja tekur breytingum, að nýir keppinautar á borð við Prís og Costco hafa komið inn á markaðinn og að framlegðarhlutföll íslensku dagvörukeðjanna eru sambærileg við það sem þekkist á meginlandi Evrópu dregur mjög í efa þá fullyrðingu að skortur á samkeppni skýri verðbólguþróun hér á landi sérstaklega. Á henni eru afar augljósar skýringar sem óþarfi er að endur­taka fyrir lesendur Viðskiptablaðsins. *** Einnig má velta því ­fyrir sér hvort markaðurinn fyrir veðlán til ­heimila beri sérstaklega mikil einkenni fákeppnismarkaðar. Hér á landi starfa um tuttugu lánveitendur sem bjóða ­heimilum veðlán. Þótt þrír viðskiptabankar fari með stærstu hlutdeildina er markaðurinn því ekki bundinn við fáa lokaða aðila heldur einkennist hann af samkeppni milli nokkurra stórra lánveitenda og annarra smærri þátttakenda. Lífeyris­sjóðir ráða til að mynda yfir um þriðjungi ­markaðarins og njóta jafnframt ­sterkari samkeppnisstöðu en ­bankarnir, enda búa þeir við léttara regluumhverfi og geta því veitt lán á lægri kostnaði. Jafnframt ber að horfa til þeirra umbóta sem orðið hafa á stöðu neytenda gagnvart lánveitendum á undanförnum árum. Heimili geta nú greitt upp lán sín og fært sig á milli lánveitenda með mun skil­virkari hætti og minni tilkostnaði en áður. Þessi aukni hreyfanleiki hefur styrkt samkeppni á markaðnum og gert nýjum og smærri lánveitendum, ekki síst lífeyrissjóðum, auðveldara að sækja fram á fasteignalána­markaði. Í alþjóðlegum samanburði er hreyfanleiki neytenda á íslenskum fjármálamarkaði raunar óvenju mikill. Samkeppniseftirlitið styðst gjarnan við svokallaða Herfin­dahl-Hirschman-vísitölu til að meta samþjöppun á ­mörkuðum. Sé litið til neytendalánamarkaðarins mælist hún um 2.600 stig, sem ­bendir til tiltölulega samþjappaðs markaðar. Slík samþjöppun er þó að verulegu leyti eðlileg afleiðing smæðar hagkerfisins og þeirrar stærðarhagkvæmni sem fjármálaþjónusta byggir á. Hún segir því ein og sér takmarkað um styrk samkeppninnar. Til samanburðar má nefna að samkvæmt umfjöllun Seðlabankans í St. Louis er vísitalan að meðaltali um 3.500 þegar kemur að innstæðum. Fjölmiðlarýni er einn af föstum dálkum Viðskiptablaðsins. Þessi pistill birtist fyrst í blaðinu sem kom út 27. maí 2026.