Val á gjaldmiðli er ekki tæknilegt úrlausnarefni sem hægt er að slíta úr samhengi við grunngerð hagkerfisins og meginútflutningsstoðir þess. Eigin gjaldmiðill veitir ríkjum svigrúm til að beita sjálfstæðri peningastefnu og gengisaðlögun við stjórn efnahagsmála. Í ljósi þess að stjórnvöld hafa ákveðið að efna til þjóðaratkvæðagreiðslu um hvort Ísland eigi að hefja aðildarviðræður við Evrópusambandið á ný, lét fjármála- og efnahagsráðherra gera skýrslu sem ber heitið: Valkostir Íslands í gjaldmiðlamálum . Skýrsluhöfundar fjalla um hver kostnaðurinn sem fylgir krónunni er. Hins vegar er ekki gerð heildstæð kostnaðar- og ábatagreining sem setur gjaldmiðilinn í stærra samhengi raunhagkerfisins. Að mínu mati er það verulegur ágalli á skýrslunni og dregur úr gildi hennar sem grundvöll fyrir upplýstri umræðu um stöðu mála. Verulegar umbætur í peningastefnu frá 2012 Frá árinu 2012 hefur umgjörð peningastefnu Seðlabanka Íslands breyst verulega. Eftir fjármálahrunið var fjármálakerfið endurreist, regluverk styrkt og eftirlit, þjóðhagsvarúð og miðlun peningastefnunnar efld. Þetta hefur skilað öflugra regluverki, meiri gjaldeyrisforða, virkari þjóðhagvarúðartækjum, gagnsærri ákvörðunartöku og betra samspili peningastefnu og fjármálastöðugleika. Beiting stýrivaxta, gjaldeyrisinngripa og varúðartækja hefur orðið markvissari en áður. Fjármagnshöftum var aflétt, fjármálakerfið varð smærra og betur fjármagnað og eftirlit með kerfisáhættu var eflt. Þetta þýðir ekki að umgjörðin sé gallalaus. Það þýðir hins vegar að tímabilið sem skýrslan notar til að meta kostnaðinn við krónuna, þ.e. tímabilið frá árinu 2009, er ekki ákjósanlegt viðmið. Eðlilegra hefði verið að miða greininguna við tímabilið frá árinu 2012, eftir að umfangsmiklum kerfisumbótum hafði verið hrint í framkvæmd. Sveiflur krónunnar hafa verið hóflegar og í takt við þá norsku Krónan hefur vissulega sveiflast eins og aðrir gjaldmiðlar. En mikilvægt er að greina milli eðlilegrar gengisaðlögunar og stjórnlauss óstöðugleika. Frá 2012 hafa sveiflur krónunnar verið mun hófstilltari en á árum fjármálaóstöðugleika. Á ráðstefnu fjármála- og efnahagsráðuneytisins um skýrsluna hinn 2. júní benti Þórarinn G. Pétursson varaseðlabankastjóri á að lítill munur væri á gengissveiflum íslensku krónunnar og þeirrar norsku. Íslenska krónan hefur á þessu tímabili þjónað íslensku hagkerfi með ágætum. Þegar gjaldeyristekjur af ferðaþjónustu uxu verulega, þá styrktist krónan og kaupmáttur heimila jókst. Styrking krónunnar dró jafnframt úr spennu og hægði á mjög hröðum vexti ferðaþjónustunnar. Að sama skapi veiktist krónan í heimsfaraldrinum þegar gjaldeyristekjur af ferðaþjónustu drógust verulega saman. Sveigjanleiki krónunnar hefur þannig komið fram í aðlögun hagkerfisins að stórum ytri áföllum. Spurningin er því ekki hvort krónan hreyfist heldur að hve miklu leyti aðlögunin eigi að fara fram í gegnum gjaldmiðilinn eða með auknum þrýstingi á atvinnustig, laun, eignaverð og búferlaflutninga. Norski ráðgjafinn Hilde C. Bjørnland Það er athyglisvert að Hilde C. Bjørnland, einn höfunda skýrslunnar, kemur frá Noregi, þar sem hefur verið tekist á um kosti og galla eigin gjaldmiðils. Í þeirri umræðu nú hefur hún varað við því að Noregur taki upp evru og bent á að olíudrifið hagkerfi þurfi þann sveigjanleika sem eigin gjaldmiðill getur veitt. Sá samanburður skiptir máli fyrir Ísland. Ísland er lítið, opið og auðlindadrifið hagkerfi þar sem um 70% gjaldeyristekna þjóðarbúsins byggjast á nýtingu náttúruauðlinda. Ferðaþjónustan stendur undir rúmlega 30%, sjávarútvegur tæplega 20% og orkusækinn iðnaður um 20%. Íslenskur útflutningur er orðinn mun fjölbreyttari í dag en fyrir 25 árum en hann er drifinn áfram af auðlindum þjóðarinnar. Efnahagslegt áfall í einum af þessum útflutningsgreinum hefur því mun meiri áhrif á Íslandi og Noregi en í hagkerfum á borð við Svíþjóð og Danmörku, þar sem útflutningur er mun fjölbreyttari. Það er mikill annmarki á skýrslu fjármálaráðherra að ekki sé gerður meiri greinarmunur á grunngerð útflutnings, þegar valkostir í gjaldmiðlamálum eru metnir. Evran breytist í vél verðhjöðnunar og kreppu Barry Eichengreen er einn fremsti hagfræðingur heimsins í alþjóðlegum peningamarkaðskerfum. Eichengreen hefur bent á að í greiningu sinni á evrunni, að vandinn við sameiginlega mynt liggi ekki endilega í gjaldmiðlinum sjálfum heldur í þeirri staðreynd að stofnanaleg umgjörð evrunnar sé ekki nægilega sterk til að mæta ólíkum efnahagsáföllum aðildarríkja. Sameiginleg mynt án sameiginlegra ríkisfjármála hafi reynst mörgum aðildarríkjum erfitt í efnahagsáföllum. Í kjölfar fjármálakreppunnar stóðu ríki á borð við Grikkland, Írland og Spán frammi fyrir mjög harðri aðlögun innan sameiginlegs myntbandalags. Eichengreen hefur lýst þeirri reynslu þannig að myntbandalagið hafi í þeim aðstæðum breyst í „vél verðhjöðnunar og kreppu“. Kjarni málsins er að þegar ríki afsala sér eigin peningastefnu en hafa ekki sameiginleg ríkisfjármál til að jafna hagsveiflur, þá færist aðlögun hagkerfisins frá gjaldmiðlinum yfir á atvinnustig, laun, eignaverð, opinber fjármál og í verstu tilvikum búferlaflutninga fólks. Grikkland er ekki bein hliðstæða Íslands, en reynsla þess sýnir hversu mikill samfélagslegur kostnaður getur fylgt aðlögun þegar gjaldmiðillinn getur ekki tekið hluta höggsins. Atvinnuleysi ungs fólks í Grikklandi náði allt að 50%, þegar verst lét. Vinnu­málaráðherra Grikk­lands, Niki Kera­meus, fór síðasta sumar um alla Evr­ópu til að hvetja vel menntaða brott­flutta Grikki til að snúa aft­ur til lands­ins með skatta­leg­um hvöt­um. Um 600 þúsund vel menntaðir Grikk­ir yf­ir­gáfu landið. Sum­ir myndu segja að þarna væri hinn sam­eig­in­legi markaður að virka. En fyrir þjóð sem missir stóran hluta menntaðs vinnuafls síns er samfélagslegi kostnaðurinn mikill og afleiðingarnar geta varað í áratugi. Lokaorð Skýrsla fjármála- og efnahagsráðherra er gagnlegt innlegg en hún er ekki tæmandi þjóðhagsleg greining. Hún dregur fram kostnað af smáum gjaldmiðli, meðal annars gengisáhættu, hærri fjármagnskostnað og flækjustig í viðskiptum. En hún er ekki þjóðhagslegur lokadómur. Hún metur ekki með fullnægjandi hætti hvað tapast við að afsala sér sjálfstæðri peningastefnu, hvernig íslenskur vinnumarkaður myndi aðlagast innan evrusvæðis, hvaða kostnaður fylgdi atvinnuleysi eða brottflutningi fólks, eða hvort evrusvæðið bjóði upp á þann jöfnunarbúnað sem lítil opin hagkerfi þurfa þegar áföll dynja yfir. Áður en þjóðin tekur afstöðu til jafn afdrifaríks máls þarf að liggja fyrir heildstætt mat á áhrifum ólíkra gjaldmiðlakosta á raunhagkerfið, útflutningsstoðirnar, vinnumarkaðinn, opinber fjármál og samfélagið allt. Höfundur er formaður Framsóknarflokksins. Heimildir: Skýrsla sérfræðingahóps um valkosti Íslands í gjaldmiðlamálum, 13. maí, 2026, Ráðstefna á vegum fjármála- og efnahagsráðuneytisins, 2. júní, 2026 – innlegg varaseðlabankastjóra Þórarins G. Péturssonar, Barry Eichengreen – The euro at 20: An enduring success but a fundamental failure, Brave New Europe, 9. Janúar, 2019, Bor Noreg ha euro? Eksperter rykende uenige, nrk.no, 15. Apríl, 2025 Greinin birtist fyrst í Viðskiptablaðinu .