200 mílur | Morgunblaðið | 18.2.2026 | 6:30 Menningarmunur á viðhorfi til rannsakenda Jón Pétursson rannsóknarstjóri og Óli Fjalar Böðvarsson rannsakandi eru teymið á siglingasviði Rannsóknarnefndar samgönguslysa. Þeir eru til skiptis á bakvakt og þurfa að vera við öllu búnir þegar kallið kemur. Morgunblaðið/Árni Sæberg Siglingasvið Rannsóknarnefndar samgönguslysa (RNSA) fylgir sömu reglum og systurstofnanir þess víða í Evrópu, en samkvæmt þeim Jóni Péturssyni rannsóknarstjóra og Óla Fjalari Böðvarssyni rannsakanda stöndum við betur að vígi en mörg önnur lönd. Að hluta til má það þakka því trausti sem íslenskir sjómenn og útgerðir bera til RNSA, sem leggur ævinlega áherslu á að störf sín miði ekki að því að þefa uppi blóraböggla heldur að læra af reynslunni og auka öryggi allra. Kollegar nefndarmanna erlendis eiga það hins vegar til að mæta tortryggni og það finna þeir Jón og Óli stöku sinnum þegar þeir þurfa að framkvæma rannsóknir á erlendum skipum. Vilja læra, ekki refsa Jón og Óli hafa báðir góða bakgrunnsþekkingu en einnig sækja þeir sérhæfða viðbótarþjálfun hjá Evrópsku siglingaöryggisstofnuninni (e. European Maritime Safety Agency, EMSA). Hún er í Lissabon í Portúgal og þar eru sjóslysarannsakendur þjálfaðir í rannsóknum, meðhöndlun gagnarita og viðtölum. Í nýjum húsakynnum RNSA er uppfærður tæknibúnaður sem hefur skipt sköpum fyrir starfsemina. Morgunblaðið/Árni Sæberg Jón nefnir að RNSA hafi töluverðar heimildir til gagnaöflunar og að ekki sé hægt að neita kröfu nefndarinnar um afhendingu gagna. „Við getum í raun og veru fengið aðgang að öllu sem við teljum okkur þurfa gagnvart viðkomandi rannsókn,“ útskýrir Jón. „Þar með talið, ef á þarf að halda, heilsufarsupplýsingum, krufningarskýrslum og fleiru slíku.“ Fyrir kemur að nefndin þurfi að kalla eftir aðstoð lögreglu til að tryggja vettvang. „Við mætum samt yfirleitt góðu viðmóti frá þeim sem við erum að rannsaka,“ fullvissar Jón mig um og segir það að öllum líkindum vegna þess að RNSA mæti ekki á vettvang í hlutverki löggæsluaðila. Áherslur hennar snúa fyrst og fremst að öryggismálum, eins og áður var reifað. „Ef sjómaður verður valdur að slysi, og hann fer til yfirmanns síns og segir frá því, og svo verður honum hegnt fyrir það, þá mun næsti maður þegja. Þá er ekki hægt að læra af hlutunum,“ segir Jón. „Ef þeir geta treyst því að þeir beri ekki refsiábyrgð og allir eru meðvitaðir um það fáum við upplýsingarnar miklu frekar. Það er í raun lykillinn í aðferðafræði okkar.“ Tilbúnir að rjúka af stað Stétt þeirra sem rannsaka sjóslys er fámenn og samkvæmt Jóni og Óla þekkjast allir býsna vel en allur gangur er þó á því hvernig stofnanir starfa í öðrum löndum. Þeir félagar segja til að mynda að Ísland rannsaki mun meira en flestar systurstofnanirnar þeirra geri. „Flestar þjóðir rannsaka fyrst og fremst alvarleg slys, það er að segja þegar það eru mannslát, skipsstrand eða umhverfisslys. Við höfum hins vegar verið að rannsaka meira en það til þess að reyna að koma í veg fyrir að það komi upp enn alvarlegri atvik,“ segir Jón. Töluleg gögn sýna líka að Ísland hefur náð betri árangri en flestar nágrannaþjóðir okkar í að fækka slysum, ekki síst alvarlegum slysum. Frétt af mbl.is Sjö banaslys á tíu árum Þeir Jón og Óli segja að annar hvor þeirra sé alltaf til taks, allan sólarhringinn. Þeir skipta með sér vöktum en kallið getur komið fyrirvaralaust. „Við erum með búnaðinn okkar kláran uppi í bíl, allt sem við þurfum að hafa,“ segir Jón. „Við erum með föt til skiptanna, kuldaföt og skó. Svo erum við með myndavélar og tölvur, grímur, björgunarvesti, eiturefnagalla og allan fjandann.“ Spurðir í hvaða tilfellum rannsóknarnefndin þurfi að bregðast svo hratt við segja þeir að allt snúist þetta um að tryggja vettvanginn og gögnin. „Ef þetta eru stór skip, kannski erlend, viljum við líka komast í gagnarita skipanna, sem í flugvélum er kallaður svarti kassinn,“ útskýrir Jón. Gögn bundin trúnaði Hann segir jafnframt að mikilvægt sé að ná viðtölum við hlutaðeigandi á meðan atvik og aðstæður eru þeim enn í fersku minni. Spurðir hvort þeir mæti öðru viðmóti frá erlendum aðilum játa þeir að svo geti verið. „Þeir geta verið í vörn,“ segir Óli og Jón tekur undir það. „Það er ákveðinn menningarmunur á milli þjóða. Þegar þú ert að tala við Rússa eru þeir passasamari því þeir líta á okkur sem yfirvald. Íslendingar eru það ekki, við erum bara hér á meiri jafningjagrundvelli.“ Óli rifjar það enn fremur upp að hann hafi eitt sinn átt í samskiptum vegna skips sem tók niðri en þar hafi skipstjórinn verið rússneskur og stýrimaðurinn úkraínskur. „Þeir voru báðir alveg í vörn gagnvart okkur og þeir sögðu beinlínis ekki neitt fyrr en við tókum gögnin og gagnaritann. Þá áttuðu þeir sig á því að þetta myndi allt hvort eð er koma í ljós og þá fóru þeir að tala.“ Jón útskýrir að þetta sé að mörgu leyti skiljanlegt viðmót þar sem sums staðar séu gögn og skýrslur rannsóknarnefnda misnotaðar. „Þær eru lagðar fyrir dómstóla og dómari horfir til þessara gagna,“ útskýrir hann. Hér á Íslandi segja þeir þó vera alveg skýrt að óheimilt sé að nota gögn sem rannsóknarnefndin safnar í slíkum tilgangi. Í öllum skýrslum standi skýrt að þær hafi engin réttarfarsleg áhrif. „Það er auðvitað fullt af gögnum sem við öflum okkar, skýrslan er bara afurðin og það má ekki nota hana til neins annars en að draga lærdóm af, eins og Jón segir,“ bætir Óli við. „En við afhendum ekkert af þeim gögnum sem okkur áskotnast.“ Hann segir jafnframt að mikið af gögnunum sé trúnaðarmál, enda séu þar á meðal viðtöl og ýmislegt annað sem ekki megi koma fyrir augu annarra. Lengri útgáfu greinarinnar má lesa í sérblaði 200 mílna . Fáðu aðgang að þessari grein Með áskrift færðu fullan aðgang að öllum læstum greinum Árvakurs — vandað, fjölbreytt og traust efni, hvar og hvenær sem er. Þannig styður þú íslenska fjölmiðlun og hjálpar okkur að halda áfram að segja sögurnar sem skipta máli. Tryggðu þér aðgang núna. Innskráning Gleymt lykilorð? Ertu ekki með notendaaðgang? Fara í nýskráningu . Fáðu þér áskrift til að lesa áfram Þú ert innskráð(ur) sem ... en ert ekki með áskrift. Aðgangur að þessari frétt í fullri lengd krefst áskriftar að Morgunblaðinu, rafræns aðgangs á borð við vikupassa eða séráskriftar að viðkomandi efnisflokki á mbl.is. Kynntu þér áskriftarleiðirnar Nánar um málið í Morgunblaðinu Áskrifendur: Lesa blaðið hér Nánar um málið í Morgunblaðinu Áskrifendur: Lesa blaðið hér Samningar gufað upp og fyrirtæki skera niður Vilja auka virði sjávarafurða á Grænlandi Ná ýsunni nær eingöngu í björtu Óvíst að reglugerð taki á vandanum Aldrei séð svo vanskapaðan villtan fisk Fín ýsuveiði og loðna allt um kring Hefur hannað vörur úr roði í 40 ár „Auðlind sem þarf að umgangast af virðingu“ Menningarmunur á viðhorfi til rannsakenda Gámar af fiski strand í Evrópu Samningar gufað upp og fyrirtæki skera niður Aldrei séð svo vanskapaðan villtan fisk Óvíst að reglugerð taki á vandanum Ná ýsunni nær eingöngu í björtu Fín ýsuveiði og loðna allt um kring Vilja auka virði sjávarafurða á Grænlandi „Auðlind sem þarf að umgangast af virðingu“ Hefur hannað vörur úr roði í 40 ár Leyfi til sjókvíaeldis í uppnámi Þröng á þingi á loðnumiðum Aldrei séð svo vanskapaðan villtan fisk Samningar gufað upp og fyrirtæki skera niður Hefur hannað vörur úr roði í 40 ár Fagna „hlutasigri“ í Hvalsmáli Myndir: Fengu beiðni um æfingu frá Gæslunni Náttúruverndarsjóðurinn hafði varað ráðherra við Leyfi til sjókvíaeldis í uppnámi Gámar af fiski strand í Evrópu „Auðlind sem þarf að umgangast af virðingu“ Þröng á þingi á loðnumiðum Fleira áhugavert Vínverslun Hagkaups vel tekið Clinton sakar Trump um yfirhylmingu Ásgeir og Þórarinn hafa áhyggjur af frumvarpinu „Við finnum að símtölin eru þung“ Fleiri tegundir » Skoða allar landanir » Samningar gufað upp og fyrirtæki skera niður Vilja auka virði sjávarafurða á Grænlandi Ná ýsunni nær eingöngu í björtu Óvíst að reglugerð taki á vandanum Aldrei séð svo vanskapaðan villtan fisk Fín ýsuveiði og loðna allt um kring Hefur hannað vörur úr roði í 40 ár „Auðlind sem þarf að umgangast af virðingu“ Menningarmunur á viðhorfi til rannsakenda Gámar af fiski strand í Evrópu Samningar gufað upp og fyrirtæki skera niður Aldrei séð svo vanskapaðan villtan fisk Óvíst að reglugerð taki á vandanum Ná ýsunni nær eingöngu í björtu Fín ýsuveiði og loðna allt um kring Vilja auka virði sjávarafurða á Grænlandi „Auðlind sem þarf að umgangast af virðingu“ Hefur hannað vörur úr roði í 40 ár Leyfi til sjókvíaeldis í uppnámi Þröng á þingi á loðnumiðum Aldrei séð svo vanskapaðan villtan fisk Samningar gufað upp og fyrirtæki skera niður Hefur hannað vörur úr roði í 40 ár Fagna „hlutasigri“ í Hvalsmáli Myndir: Fengu beiðni um æfingu frá Gæslunni Náttúruverndarsjóðurinn hafði varað ráðherra við Leyfi til sjókvíaeldis í uppnámi Gámar af fiski strand í Evrópu „Auðlind sem þarf að umgangast af virðingu“ Þröng á þingi á loðnumiðum Fleira áhugavert Ragnar Þór deilir ekki áhyggjunum „Það verður bara að koma í ljós“ Loka fyrir heimsóknir vegna gruns um nóróveiru Framlagið hækkað Fleiri tegundir » Skoða allar landanir »