Innlent | Spursmál | mbl | 22.6.2026 | 11:30 ESB-aðild tilraun gegn efnahagsáföllum Stefán E. Stefánsson [email protected] Setja bókamerki Hart var tekist á um mögulega Evrópusambandsaðild Íslands í Spursmálum í nýjasta þættinum. Þar öttu kappi þær Helga Vala Helgadóttir frá Evrópuhreyfingunni og Erna Bjarnadóttir frá Heimssýn. Þar var meðal annars rætt um hvort Ísland hefði getað komið í veg fyrir eða tekist betur á við efnahagsáföll ef landið hefði verið í Evrópusambandinu. Helga Vala segir að Ísland hafi með reglulegu millibili lent í slíkum áföllum og að Evrópusambandsaðild væri tilraun til þess að koma í veg fyrir að það haldi áfram. Erna telur það ekki leiðina fyrir Ísland og bendir á að það hafi komið sér vel fyrir Ísland að hafa forræði í eigin gjaldmiðlamálum þegar bankahrunið dundi á landinu. Umræðuna um þetta má sjá í spilaranum hér að ofan en orðaskiptin eru einnig rakin nákvæmlega í textanum hér að neðan. Hvað felst í stöðugleikanum? „Við verðum ekki Grikkland. Við verðum ekki Króatía við að ganga inn. Nei. Við verðum áfram Ísland,“ segir Helga Vala. „Þá vil ég segja líka það að þessi stöðugleiki, hann er að mínu viti talaður alveg út af leikvellinum þar sem umræðan á við. Stöðugleiki er ekki það sem að á alltaf við. Við erum að horfa núna til dæmis á Finnland með evruna, geta ekki brugðist við hérna breyttum útflutningstekjum og þrengingum. Við erum að horfa á fleiri lönd takast á við slíkar aðstæður. Og þetta verður ekki tekið öðruvísi út en í gegnum annaðhvort skuldasöfnun eða atvinnuleysi. Enda hvað stóð upp úr mönnum hérna um daginn þegar var verið að kynna ákveðna skýrslu um valkosti í gjaldmiðlamálum? Jú, það þurfti að tala um að breyta vinnumarkaðsmódelinu á Íslandi. Mér heyrðist þetta almennt vera að tala um að lækka laun, sérstaklega í lægri tekjustigum þjóðfélagsins. Og þá ætla ég að fá að segja, benda á það að hér á landi síðan 2020 til 2025 hækkuðu laun á Íslandi um 56%. Í flestum öðrum löndum þá hækkaði, að meðaltali ESB um 22%,“ segir Erna. Og hún bætir við: „Hefur þetta ekki skilað sér til fólks, enda sjáum við líka forystumenn eins og Sólveigu Önnu, hún vill heldur takast á við vinnumarkaðinn og kjör láglaunafólks með því að vera utan Evrópusambandsins og eiga þetta samtal beint hérna innanlands með íslenska krónu.“ Helga Vala bregst við: „En hún boðar nú harðar aðgerðir í haust, er það ekki, á vinnumarkaðnum?“ „Jú, en hún vill eiga það samtal á forsendum Íslands, íslenskrar krónu, íslensks verkafólks og verkalýðshreyfingar við svolítið búist,“ skýtur Erna inn í. Helga Vala og Erna ræða málefni ESB og Íslands á vettvangi Spursmála. mbl.is/María Matthíasdóttir Baráttan á vinnumarkaði verður enn á Íslandi „En við vitum öll að það samtal verður áfram á Íslandi. Við erum ekkert að fara að ræða eitthvað hérna vinnumarkaðinn eða launakjör eða annað slíkt í Evrópu“ segir Helga Vala. „Já, hvað krefst stöðugleikans sem þú ert að tala um, Helga Vala?“ skýtur Erna inn í. „Verðum við aðilar að Evrópusambandinu, þá heldur launasamtal áfram á Íslandi,“ Segir Helga Vala. „Í næsta eldgosi, hvort sem það verður fyrir Grindavík eða Kötlu, þegar þarf að takast á við áfall af því tagi þá verður nú gott að vera með krónuna en ekki evruna,“ segir Helga Vala. „Þá væri nú gott að vera í Evrópusambandinu af því að þeir eru með einmitt svona neyðarsjóð sem að hefði komið sér vel í Grindavík,“ fullyrðir Helga Vala. Og Erna bregst við: „Við höfum nú bjargað okkur sjálf fram að þessu. „Já, á hörkunni,“ skýtur Helga Vala inn í. Sólveig Anna verður hér áfram Þá spyr Stefán Einar Helgu Völu: Varðandi vinnumarkaðinn, þá langar mig til að spyrja út í þetta. Við verðum áfram með íslenskan vinnumarkað og Sólveig Anna verður hérna ennþá nema þið ætlið að semja hann út úr landinu um leið? „Nei, nei. Villi Birgis verður hérna líka. Öflug og hérna. Skrifstofufólkið. Og klár,“ segir Helga Vala. Og Stefán spyr að nýju: Hafið þið ekki í Evrópuhreyfingunni áhyggjur af þessum varnaðarorðum varðandi atvinnuleysið sem að menn tala um að sé í raun og veru verkfæri sem að menn hafa til þess að aðlaga hagkerfið að áföllum þegar þau dynja á og þau hafa reyndar gert það í miklum mæli hér og oft, kannski sjaldnar og vonandi á komandi árum. Er þetta ekki hluti sem að þið...? „Sko, hérna, það er ekki sama atvinnuleysi í öllum Evrópuríkjum,“ segir Helga Vala. Og Stefán bætir við: Nei, það var ekki það sem ég var að benda á. Það sem ég er að benda á er ef þú ert kominn með fastgengisstefnu og það kemur efnahagsáfall, að þá getur gjaldmiðillinn ekki, þá gefur gjaldmiðillinn ekki eftir því að hann fer ekki eftir forsendum Íslands heldur miklu frekar Þýskalands og Frakklands. Og ef að gjaldmiðillinn gefur ekki eftir, þá verða fyrirtækin og að lokum ríkissjóður, þó að hann þráist við, að segja upp fólki. Sitt sýnist hverjum þegar kemur að spurningunni um hvort Ísland eigi að ganga í Evrópusambandið. mbl.is/María Matthíasdóttir Efnahagsáföll með jöfnu millibili Helga Vala bregst þá við: „Já, sko ég held að við búum við þannig ástand núna og höfum gert síðustu hundrað árin að við erum stöðugt einhvern veginn í efnahagsáfalli með jöfnu millibili. Þannig að það er það sem að við erum kannski að reyna núna að koma í veg fyrir með því að fara í þessar aðildarviðræður og skoða hvað gæti komið út úr því og hvort við gætum tengt okkur betur við styrkara umhverfi.“ Þáttarstjórnandi spyr þá að nýju: Þú nefnir hundrað ár, Helga Vala, mig langar í þessu sambandi að spyrja þig þá að því… Og Helga Vala grípur inn í: „Nei, ég, þetta var svona, þetta var svona mengi bara.“ Og Stefán bæti rað nýju við: Já, segi ég, segjum hundrað, hundrað og tuttugu ár. „Nei, ég, þú veist, af því að það er auðvitað þetta, að við lendum statt og stöðugt í einhverju svona efnahagsáfalli af því að við erum svo smá,“ segir Helga Vala. Þáttarstjórnandi bætir við: En þessi efnahagsáföll sem að hafa dunið á okkur hafa ekki með smæðina að gera, Grindavík hefði komið upp, Covid hefði komið upp, Eyjafjallajökull hefði komið upp... „En það hefur kannski mikil áhrif?“ bætir Helga Vala við. Og Erna skýtur inn í: „Það hefði orðið loðnubrestur.“ Stefán bætir þá inn í: Ég væri ekki að spyrja út í það ef við höfum búið við viðstöðulaust efnahagsáfall allan þennan tíma vegna smæðar okkar, eða þú orðar þetta eitthvað á þá leið að... Helga Vala segir rangt eftir haft: „Nei, ekki viðstöðulaust efnahagsáfall, nei. Ég sagði þér að við værum alltaf að lenda í því með reglulegu millibili. Að lenda í efnahagsáföllum.“ Stefán Einar spyr Helgu Völu þá: Segðu mér þá, hvernig stendur þá á því að við höfum á þessu hundrað ára tímabili eða hundrað og tuttugu árum færst úr mestu örbirgð í Evrópu í það að verða í hópi þriggja, fjögurra ríkustu landa Evrópu og jafnvel heimsins alls? „Já, það er bara með hörkudugnaði. Við erum rík af auðlindum. Og já. Það er það. Við erum ríkt land og það verður ekki tekið af okkur. Það er mjög gott, það er mjög ákjósanlegt. En það verður ekki tekið af okkur,“ segir Helga Vala. Það hvessti vel í umræðum um Evrópusambandið þegar þær Helga Vala Helgadóttir og Erna Bjarnadóttir mættust í Spursmálum. mbl.is/María Matthíasdóttir Eru efnahagssveiflur óhjákvæmilegar? Stefán Einar spyr þá að nýju: En að vera að ríki sem færist til svona mikilla bjargálna þurfi að fara í gegnum miklar sveiflur, það séu meiri átök í slíku kerfi, það sé þannig að þegar að stöðugleikinn sem þú talar fyrir næst... Og Helga Vala grípur fram í: „Er það nauðsynlegt?“ Og Stefán einar skýtur inn í: Nei, ég spyr bara. „Nei, já ég spyr líka. Ég skoða ekki. Ég veit það ekki, ég segi bara, er það nauðsynlegt? Væri kannski betra að hérna, við værum ekki í því á nokkurra áratuga fresti að það væri bara stór hópur fólks sem missir heimili sín og þess háttar. Þetta gerðist hérna í kringum 1980, að þá var bara hérna, það voru rosalega margir sem að bara lentu í því að missa heimili sín og svo gerist það aftur auðvitað í hruninu,“ segir Helga Vala. það gerðist líka annars staðar, bendir Stefán Einar á. „Algjörlega. Þannig að algjörlega, enda eru Evrópusambandsríkin, þetta er ekki eitt ríki, þetta eru 27 ólík ríki,“ segir Helga Vala. Stefán Einar bætir við: Nei, en þú segir hér að við losnum undan þessum vanda ef við göngum í Evrópusambandið. Og Helga Vala bætir þá við: „Já, ég er að vona. Þessi lönd hafa ekki, en sum lönd hafa ekki auðlindir og hafa ekki, ekki ýmislegt sem að við höfum.“ Helga Vala Helgadóttir er lögmaður og leikkona og stjórnarmaður í Evrópuhreyfingunni. mbl.is/María Matthíasdóttir Eins og að vera í slönguspili Og Erna blandar sér þá inn í umræðuna að nýju: „Ég vil bara segja varðandi þessi áföll, að þetta er nú bara eins og slönguspil, að eitt árið þá förum við upp að því einhvern stig af því hér koma ferðamenn og allt gengur vel. Næsta ár er eldgosið í Eyjafjallajökli og við erum bitin af snák og færumst aftur niður og hérna, það er ekki bara þetta, síðan verður loðnubrestur, það kemur ráðgjöf frá Hafró um plús eða mínus 50.000 tonn af þorski. Þetta spyr hvorki um hvort það er króna eða evra hér á landi en krónan hjálpar okkur að takast á við sveiflur af þessu tagi. Það er óumdeilt.“ „Já, við vorum líka heppin í hruninu að það komu ríki sem voru til í að bjarga okkur þar og lána umtalsverða fjármuni til þess að bjarga krónunni. Ef að svo hefði ekki verið, þá hefði hún hrunið mun meir,“ segir Helga Vala. Erna Bjarnadóttir er hagfræðingur og stjórnarmaður í Heimssýn. mbl.is/María Matthíasdóttir Icesave kemur inn í umræðuna Erna er ósammála þessu: „Við vorum heppin þar að hafa tveggja stoða kerfi EFTA-samningsins, við vorum sýknuð af kröfunum um Icesave þó að þrotabúin hafi á endanum getað...“ Helga Vala skýtur inn í: „Við borguðum reyndar allt.“ „Þó að það hafi verið, þá var það ekki gefið á þeim tíma, það var ekki fyrirséð á þeim tíma. Þannig að tveggja stoða kerfi EFTA- og EES-samningsins, öllu heldur, þú ert lögmaður, þú getur leiðrétt mig en það er…“ segir Erna. Helga Vala bregst við: „Nei, ég er ekki að gera það.“ „Þetta er tveggja stoða kerfi allavega með EFTA-dómstólnum. Það hérna sýndi og sanna