Deila Eins og fram kom í þeirri umfjöllun er gerð umræðuskjalsins hluti af viðleitni stjórnvalda til þess að ná niður verðbólgu, en Samkeppniseftirlitið hlaut sérstakt viðbótarframlag frá Hönnu Katrínu Friðriksson atvinnuvegaráðherra í mars með það að augnamiði að auka eftirlit með samkeppni á dagvörumarkaði. Í stuttu máli var innihald umræðuskjalsins heldur rýrt í roðinu svo ekki sé sterkar að orði kveðið. Það innihélt saman­burð á matvælaverði hér á landi og í Evrópu og komust sérfræðingar Samkeppniseftirlitsins að þeim almæltu tíðindum að matvælaverð hér á landi væri hátt í samanburði við önnur Evrópuríki. Það er aðeins hærra í Sviss. Lífskjör á Íslandi og í Sviss eru sem kunnugt er með þeim bestu sem þekkjast í heiminum. Það vakti athygli fjölmargra að í skýrslunni er ekkert fjallað um þennan þátt málsins. Einkaneysla á Íslandi er að raunvirði meðal þeirrar mestu sem þekkist í Evrópu, sem endurspeglar að kaupmáttur ráðstöfunartekna er jafnframt með því hæsta sem gerist í álfunni. Það ­verður því að teljast nokkuð sérstakt að Samkeppniseftirlitið kjósi að horfa framhjá þeirri breytu sem skýrir hvað mestan hluta verðlagsmunar milli landa í slíkum samanburði. Sú ákvörðun vekur óhjákvæmilega spurningar um hver raunverulegur tilgangur umræðuskjalsins hafi verið. Að minnsta kosti var þessari niðurstöðu mikið hampað af þeim sem styðja aðild Íslands að Evrópusambandinu í fjölmiðlum. Eins og bent var á í einum af ritstjórnar­dálkum Viðskiptablaðsins virðist ­leikurinn hafa verið til þess gerður. *** Í áðurnefndum dálki, sem er kenndur er við hinn einhenta guð hernaðar í norrænni goðafræði, er það gagnrýnt að í umræðuskjali Samkeppnisstofnunarinnar er einungis gripið til skýringa á borð við samþjöppun og fákeppni. Í dálknum segir orðrétt: „Hafi menn áhuga á yfirvegaðri og upplýstri umræðu um afkomuna á dagvörumarkaðnum hér á landi er ágætt að leita til Eurostat eftir gögnum. Þar má til að mynda sjá að rekstrarafgangur í matvörusmásölu sem hlutfall af veltu sker sig ekki úr hér á landi – þvert á móti. Sömu sögu er að segja þegar litið er til afkomu í matvöruheildsölu. Samþjöppunar- og fá­keppnistilgáturnar er ekki að finna í þeim gögnum heldur í huga þeirra sem berjast fyrir áframhaldi aðlögunarviðræðna Íslands að ESB. Þetta umræðuskjal gerði ekkert til að efla traust viðskiptalífsins á Samkeppniseftirlitinu, og var það þá lítið fyrir.“ Páll Gunnar Pálsson, hinn þaulsetni forstjóri Samkeppnis­eftirlitsins, sá ástæðu til þess að svara þessari gagnrýni Týs í pallborðsumræðum á fundi sem VR, LÍV og Fagfélögin stóðu fyrir 11. júní síðastliðinn, degi eftir að áðurnefnt umræðuskjal var opinberað. Svar forstjórans var sérstaklega áhugavert og hefði átt að vekja meiri athygli fjölmiðla en aðeins Viðskiptablaðsins greindi frá því. Í umfjöllun á vef blaðsins segir: „Týr dró upp samanburð frá Eurostat á rekstrarafgangi í matvörusmásölu sem hlutfall af veltu, sem gefur til kynna að framlegð íslenskra smásölu­fyrirtækja sé ekki meiri en gengur og gerist á meginlandi Evrópu. „Mögulega er það rétt á sumum sviðum,“ sagði Páll Gunnar um þessar tölur frá Eurostat. „Mögulega sjáum við samt ágætis rekstrarafgang á mörgum fyrirtækjum sem eru í neytendaþjónustu. Kjarni málsins er sá að samkeppni snýst ekki bara um verð, hún snýst um gæði og þjónustu. Hún snýst líka um að fyrirtæki sem búa í samkeppniumhverfi, þau verða að reka fyrirtæki sín betur. Þannig að fara að bera saman rekstrarafgang er algjörlega út úr kú við þessar aðstæður.““ Það er óneitanlega fréttnæmt að forstjóri Samkeppniseftirlitsins skuli telja það vera „algjörlega út úr kú“ að bera saman rekstrarafgang og aðrar rekstrarkennitölur þegar samkeppnisumhverfi er metið. Slíkar kennitölur eru ekki eini mælikvarðinn á samkeppni, en þær eru engu að síður meðal þeirra upplýsinga sem hagfræðingar, fjárfestar og samkeppnisyfirvöld um allan heim styðjast við þegar meta á hvort afkoma fyrirtækja er óvenjuleg í samanburði við það sem almennt gerist á sambærilegum mörkuðum. Raunar felast ákveðnar mótsagnir í málflutningi Páls Gunnars. Hann bendir réttilega á að samkeppni neyði fyrirtæki til að reka sig betur, bæta þjónustu og auka skilvirkni. En ef fyrirtæki reka sig betur ætti það einmitt að birtast í rekstrarafkomu þeirra. Ef afkoman má ekki koma til skoðunar vaknar spurningin hvernig eigi þá að meta hvort fyrirtækin séu í raun að verða skilvirkari fyrir tilstilli samkeppni. *** Það sem Páll Gunnar virðist jafnframt hafa mis­skilið er að Týr hélt því hvergi fram að rekstrarafgangur væri hinn eini eða mikilvægasti mælikvarði á samkeppni. Athugasemdin laut einfaldlega að því að samkvæmt gögnum Eurostat virðist rekstrar­afgangur í íslenskri matvörusmásölu ekki vera hærri en almennt gerist á meginlandi Evrópu. Ef sú staðreynd stenst er erfitt að halda því fram að afkoma fyrirtækjanna sé í sjálfu sér vísbending um óvenju veika samkeppni á íslenskum markaði. © Haraldur Guðjónsson (VB MYND/hag) Hér er rætt um vísbendingar. Auðvitað þarf ítarlegri greiningar þegar kemur að ­þessum málum en rétt er að halda því til haga að Samkeppniseftirlitið hefur einmitt verið gagnrýnt fyrir sleifarlag í þeim efnum. Fyrir nokkrum árum gaf eftirlitið út greiningu á ­þróun framlegðar á dagvöru-, byggingar- og eldsneytismarkaði. Í sameiginlegri umsögn Samtaka atvinnulífsins og Samtaka verslunar og þjónustu segir: „Aðferðarfræði SKE er haldin ágöllum sem leiða til þess að ályktanir stofnunarinnar eiga í ýmsu tilliti ekki við rök að styðjast. Það tímabil sem SKE tekur til skoðunar einkennist af áföllum og sveiflum sem líklegast er að hafi haft veruleg áhrif á stöðuna og þær ályktanir sem af henni eru dregnar. Framlegð í krónum talið gefur ekki rétta mynd af rekstrarforsendum eða niðurstöðu rekstrar. Saman­burður framlegðar milli ríkja gefur einnig skekkta mynd af stöðu Íslands. Ekki er gerð grein fyrir ætluðum beinum og óbeinum áhrifum, t.d. af auknum komum ferðamanna, heimsfaraldri og Úkraínustríði á forsendur rekstrar á tímabilinu sem undir er. Ekki hefur verið tekið tillit til versnandi afkomu þeirra félaga sem skiluðu gögnum. Ekki er unnt að fjalla eingöngu um framlegð og draga ályktanir af þróun hennar en horfa í engu í þróun rekstrarkostnaðar. Alþjóðlegur samanburður er ófullnægjandi þar sem ekki virðist hafa verið litið til þátta sem draga úr saman­burðarhæfni. Nær hefði að verið að bera stöðu og ­þróun á Íslandi saman við stöðu og þróun í ríkjum þar sem breytingar á verðlags- og kostnaðarþáttum eru sam­bærilegar. Í alþjóðlegum samanburðarhópi dagvöruverslana er að finna ýmis fyrirtæki sem ekki geta talist samanburðarhæf. Taka þarf samanburðarhópinn til gagngerrar endur­skoðunar. Samanburðarhæf gögn hafa ekki verið nýtt til að leiða fram raunhæfari samanburð.“ Fjölmiðlarýni er einn af föstum dálkum Viðskiptablaðsins. Þessi birtist fyrst í blaðinu sem kom út 24. júlí 2026.