200 mílur | Morgunblaðið | 3.7.2026 | 12:42 Þorskastríðin dæmisaga stríðsfræðinnar „Skæruhernaður“ íslenska flotans miðaði fyrst og fremst að því að gera breskum togurum ókleift að halda áfram veiðum. Gunnlaugur Snær Ólafsson [email protected] Setja bókamerki Þorskastríðin eru skýrt dæmi um það hvernig veikari ríki geta knúið fram hagstæða niðurstöðu í deilum við stórveldi. Þó mannfall hafi verið takmarkað, má greina flókið samspil hernaðarkenninga sem útskýra hvernig það sem virtist ómögulegt varð að veruleika. Þorskastríðin flokkast gjarnan ekki sem stríð samkvæmt skilgreiningum flestra stríðsfræðinga, þar sem krafist er lágmarksmannfalls á vígvelli. Hins vegar skilgreindi prússneski hershöfðinginn Carl von Clausewitz stríð sem „valdbeitingu til að þvinga óvininn til að fylgja vilja okkar“. Bæði ríki beittu valdi, en með takmörkuðum hætti, og má því telja að sumir þættir þorskastríðanna geti fallið að þessari skilgreiningu á stríði. Clausewitz lagði áherslu á að stríð fælist í gagnkvæmum aðgerðum (þ. Wechselwirkung) – kraftmiklum árekstri þar sem aðilar stigmagna viðbrögð sín til að fá sínu framgengt. Í atburðarásinni á Íslandsmiðum árin 1958-1961, 1972-1973 og svo 1975-1976 má greina ákveðin einkenni slíkrar gagnvirkni, þó ekki í hreinu eða hefðbundnu stríðssamhengi. Samstaðan styrkur Íslands Í riti sínu Um stríð (1832) útskýrir Clausewitz að stríð sé „framhald stjórnmálanna með öðrum aðferðum“. Í klassískri túlkun Clausewitz er gjarnan fjallað um samspil ástríðu, tilviljunar og skynsemi sem greiningarramma fyrir stríð og deilur ríkja. Í tilfelli Íslands þá var ástríðan (þjóðarviljinn) í hámarki þar sem deilan varðaði afkomu og tilvist þjóðarinnar. Þessi pólitíska samstaða réttlætti skynsamlega ráðstöfun takmarkaðra úrræða til valdbeitingar. Á sama tíma glímdi helsti mótherjinn, Bretland, við skort á pólitískri samstöðu; fyrir þeim var þetta iðnaðardeila sem snerti með engum hætti meginþorra samfélagsins. Hér kemur berlega í ljós hvernig hugtakið þyngdarmiðja (þ. Schwerpunkt) – þaðan sem Clausewitz segir ríki fá styrk sinn í átökum – tekur á sig ólíka mynd í tilviki ríkjanna tveggja. Bretland stóð í efnahagslegri deilu, þar sem ásýnd gegndi lykilhlutverki, en styrkur Íslands fólst í innri samstöðu og því sterkri innri einingu um að miklu mætti fórna fyrir málstaðinn. Landfræðilegt mikilvægi Íslands í miðju GIUK-hliðsins, þ.e. á hafsvæðinu á milli Grænlands og Bretlands, á tímum kalda stríðsins, jók vægi landsins innan Atlantshafsbandalagsins og styrkti þannig pólitíska stöðu þess í deilunni. Carl von Clausewitz Skæruhernaður Clausewitz er líklega sá stríðsspekingur sem hefur veitt flestum innan stríðsfræða innblástur og hafa hugmyndir hans gegnt lykilhlutverki víða, m.a. í kenningum Maós Zedong, en sá leiddi einhverja best heppnuðu andspyrnuhreyfingu mannkynssögunnar. Í ritinu Um langvinna styrjöld (1938) kenndi Maó að sá sem væri hernaðarlega veikari yrði að forðast beina bardaga, en nýta þess í stað hraða, óvæntar árásir og blekkingar til að þreyta andstæðinginn á löngum tíma þar til hann sér engan annan kost en að játa sig sigraðan. Ef kenningar Maós eru nýttar sem greiningarlíking má segja að togvíraklippur Íslendinga hafi verið eins konar dæmi um þetta. Þessi ódýra en áhrifaríka tækni beindist að efnahagslegri þyngdarmiðju andstæðingsins. Með því að klippa á togvíra erlendu togaranna var vegið að efnahagslegum forsendum veiðanna. Þessi „skæruhernaður“ snerist ekki um að sigra breska flotann, heldur að gera breskum togurum ókleift að halda áfram veiðum. Bretar neyddust til að senda fjölda herskipa á miðin og þegar leið á átökin reyndist kostnaðurinn pólitískt óverjandi fyrir bresk stjórnvöld. Þvingunarþverstæðan Einn áhugaverður þáttur sem einnig má greina í þorskastríðunum er þvingunarþverstæðan (e. coercion paradox). Þverstæðan felst í því að þegar ríki eykur hörkuna til að knýja fram vilja sinn (undirgefni andstæðingsins), getur það haft þveröfug áhrif og eflt andstöðuna. Þegar herskip breska konunglega flotans voru send á Íslandsmið til að hræða Íslendinga, þjappaði það frekar þjóðinni saman. Frétt af mbl.is Þriðja og harðasta þorskastríðið Hér skiptir einnig máli það sem Andrew Mack kallar „ósamhverf hagsmunaáhrif“. Rannsóknir Mack sýna hvers vegna stórveldi tapa oft í átökum við valdaminni ríki. Þegar hagsmunir veikari aðilans eru tilvistarlegs eðlis en hagsmunir stórveldisins takmarkaðir, er sá veikari líklegri til að umbera meiri þjáningu yfir lengra tímabil. Öll átök eru vissulega sérstök en telja má að greina megi þessi áhrif í deilum Breta og Íslendinga um 200 mílurnar. Víetnamstríðið hefur gjarnan verið notað í fræðilegri umræðu til að sýna að árangur á einu sviði skilar ekki endilega árangri á öðrum. Þrátt fyrir að Bandaríkin hafi sigrað nánast hverja einustu orrustu í stríðinu tókst ekki að nýta þann árangur til að ná pólitískum markmiðum Bandaríkjanna. Stigveldi sigurs Í bandarískri herfræði, m.a. í FM 100-5 (1982), var skilgreindur greinarmunur á taktík, aðgerðum (e. operations) og strategíu. Þetta þriggja þrepa líkan hefur síðan verið notað sem rammi til að greina árangur af valdbeitingu, en stríð er jú háð samkvæmt Clausewitz til að ná pólitísku markmiði. Fyrsta þrep sigurs er skv. líkaninu taktískur sigur (e. tactical victory), en það snýst um sigur á vígvellinum í einstökum orrustum. Í þessu samhengi skiptust Bretar og Íslendingar á sigrum. Þó Íslendingum hafi oft tekist að stöðva veiðar breskra togara kom fyrir að breskum freigátum tækist að verja togara eða hindra aðgerðir íslenskra varðskipa. Annað þrep sigurs er aðgerðasigur (e. operational victory) sem snýr að heildaráhrifum hernaðarins, s.s. samansöfnuðum áhrifum bardaganna. Freigátur breska flotans voru hannaðar fyrir hraða og kafbátaleit og voru því ekki með skipsskrokka sem þoldu árekstra við ísstyrkt íslensk varðskip. Þurftu því bresk herskip að sigla þúsundir kílómetra í til viðgerða, á meðan íslensku varðskipin gátu leitað í næstu höfn. Þannig má færa rök fyrir því að Íslendingar hafi náð aðgerðasigri, í þeim skilningi að kostnaður og þrýstingur á bresk stjórnvöld jókst stöðugt með tímanum. Frétt af mbl.is Fullveldisbaráttunni lauk 1. júní Þriðja þrep sigurs samkvæmt líkaninu er strategískur sigur (e. strategic victory) sem felur í sér mat á því í hvaða mæli pólitískum markmiðum hafi verið náð. Hvernig eigi að ná að nýta sigra á vígvellinum til að knýja fram pólitískan árangur er eitt helsta viðfangsefni stríðsfræðanna, enda eru fjölmörg dæmi um að það geti verið hægara sagt en gert, t.a.m. í tilfelli Atlantshafsbandalagsins í Afganistan. Afgerandi árangur smáþjóðar Í þorskastríðunum sést glögglega að Íslendingum tókst að brúa bilið milli aðgerðasigurs og pólitískra markmiða með því að beita markvisst mikilvægri landfræðilegri stöðu sinni á meðan andaði köldu milli Sovétríkjanna og vesturveldanna. Þannig var pólitískum þrýstingi beint í átt að viðurkenningu á 200 mílna lögsögu, sem var meginmarkmið stjórnvalda. Full alþjóðleg lögfesting á reglu um 200 mílna lögsögu ríkja náðist þó ekki fyrr en nokkrum árum síðar með alþjóðahafréttarsamningnum (UNCLOS). Þessi strategíski sigur 1976 skilaði þannig Íslendingum fullnaðarsigri. Nú, hálfri öld síðar, eru þorskastríðin skýr áminning um það hvernig ósamhverfir hagsmunir, pólitískur vilji og snjöll beiting þvingunar getur skilað smáþjóð afgerandi árangri í deilum við stórveldi. Fáðu aðgang að þessari grein Með áskrift færðu fullan aðgang að öllum læstum greinum Árvakurs — vandað, fjölbreytt og traust efni, hvar og hvenær sem er. Þannig styður þú íslenska fjölmiðlun og hjálpar okkur að halda áfram að segja sögurnar sem skipta máli. Tryggðu þér aðgang núna. Skoða áskriftarleiðir Innskráning Gleymt lykilorð? Kennitala: Lykilorð: Ertu ekki með notendaaðgang? Fara í nýskráningu . Fáðu þér áskrift til að lesa áfram Þú ert innskráð(ur) sem ... en ert ekki með áskrift. Aðgangur að þessari frétt í fullri lengd krefst áskriftar að Morgunblaðinu, rafræns aðgangs á borð við vikupassa eða séráskriftar að viðkomandi efnisflokki á mbl.is. Kynntu þér áskriftarleiðirnar Ég er nú þegar áskrifandi Ég er ekki með notendaaðgang Nánar um málið í Morgunblaðinu Áskrifendur: Lesa blaðið hér Blogga um frétt Nánar um málið í Morgunblaðinu Áskrifendur: Lesa blaðið hér Mest lesið Í gær Í vikunni Reyna aftur að eltast við hvalveiðibátana Langreyðar ekki í útrýmingarhættu Hvalur 8 og 9 úti á veiðum Bandero áfram vestan við landið Besta strandveiðivertíð síðan 2009 Bragi nýr sölustjóri Sæplasts og iTUB Krefjast tafarlausrar stöðvunar hvalveiða Gildrur draga úr laxalús um 44% Ómetanlegir gripir til sýnis „Á að standa með starfsfólki Hvals“ Krefjast tafarlausrar stöðvunar hvalveiða Langreyðar ekki í útrýmingarhættu Bandero áfram vestan við landið Hvalur 8 og 9 úti á veiðum Gildrur draga úr laxalús um 44% Ómetanlegir gripir til sýnis Besta strandveiðivertíð síðan 2009 Bragi nýr sölustjóri Sæplasts og iTUB „Á að standa með starfsfólki Hvals“ Mikilvægt gildi fyrir sjálfsmynd þjóðarinnar Þór lagður af stað: Sérsveitarmenn um borð Watson skipað að kveikja á staðsetningarbúnaði Boða atlögu að olíufélagi Hvals hf. Skip Watsons komið inn fyrir 200 mílurnar Þór fylgir Bandero eftir vestur af landinu Gefur lítið fyrir „anti everything-liðið“ Áhöfn Bandero gaf upp staðsetningu Samgöngurnar við Eyjar „hryllingur“ Segir Watson vera elítuaktívista Paul Watson á leið til landsins Fleira áhugavert Sækja veikan mann á skemmtiferðaskipi Fullyrðing um 25% lækkun stenst ekki Hantaveirufaraldrinum lokið Gekk á milli húsa og villti á sér heimildir Afurðaverð » Afurð Dags. Meðalverð Þorskur, óslægður 2.7.26 672,06 kr/kg Þorskur, slægður 2.7.26 710,44 kr/kg Ýsa, óslægð 2.7.26 696,27 kr/kg Ýsa, slægð 2.7.26 643,08 kr/kg Ufsi, óslægður 2.7.26 321,70 kr/kg Ufsi, slægður 2.7.26 372,54 kr/kg Djúpkarfi 2.7.26 228,00 kr/kg Gullkarfi 2.7.26 237,36 kr/kg Litli karfi 1.7.26 26,00 kr/kg Blálanga, óslægð 4.6.26 388,23 kr/kg Fleiri tegundir » Nýjustu landanir » 3.7.26 Kristinn ÞH 163 Handfæri Þorskur 3.983 kg Ufsi 28 kg Karfi 10 kg Samtals 4.021 kg