Að vera stór fiskur í lítilli tjörn eða lítill fiskur í stórri tjörn er myndlíking sem flestir þekkja. Íslenskur sjávarútvegur er smár í alþjóðlegu samhengi. Það er einfaldlega staðreynd, þótt stundum sé talað um Ísland sem „stórveldi“ í sjávarútvegi. Litlu risarnir á Íslandi Samkvæmt nýlegum lista fréttaveitunnar Undercurrent News (UCN) yfir 150 stærstu fyrirtæki heims árið 2024 í sjávarútvegi, fiskeldi og tengdri starfsemi í virðiskeðju sjávar- og eldisafurða. Sú skilgreining endurspeglar ágætlega hversu fjölbreytt störf í sjávarútvegi og fiskeldi eru – ekki aðeins á sjó eða í vinnslu, heldur í framleiðslu, sölu, markaðssetningu, flutningum, gæðamálum, tækni, stjórnun, alþjóðaviðskiptum og nýsköpun. Þegar listinn er skoðaður kemur í ljós að fjögur íslensk fyrirtæki komast inn á hann. Ekkert þeirra er meðal hundrað stærstu. Iceland Seafood International og Samherji deila saman sæti númer 102, Brim situr í sæti 120 og Síldarvinnslan er í sæti 147. Stór heima, en bara heima Hvað umsvifin varðar er athyglisvert að samanlögð útflutningsverðmæti sjávar- og eldisafurða frá Íslandi námu rúmum 400 milljörðum króna árið 2024. Ef öll þessi verðmæti væru sölutekjur eins íslensks fyrirtækis væri það fyrirtæki aðeins í níunda sæti á lista UCN. Þetta sýnir glögglega að þótt okkur kunni að finnast íslenskur sjávarútvegur fyrirferðarmikill á Íslandi gildir það ekki í alþjóðlegu samhengi. Myndin hér fyrir neðan sýnir þetta ágætlega. Samanlagðar sölutekjur spænskra fyrirtækja á UCN-listanum nema 7,2 milljörðum Bandaríkjadala og hollenskra fyrirtækja 4 milljörðum, samanborið við 1,7 milljarða hjá íslensku fyrirtækjunum fjórum. Sölutekjur stærsta hollenska sjávarútvegsfyrirtækisins á listanum, Parlevliet & Van der Plas, eru nánast á pari við samanlagðar sölutekjur allra fjögurra íslensku fyrirtækjanna. Með öðrum orðum, það sem kannski telst stórt í íslensku samhengi telst ekki stórt í alþjóðlegum samanburði. Árangurinn byggist ekki á stærð Árangur íslensks sjávarútvegs byggist ekki á stærð fyrirtækjanna heldur á fiskveiðistjórnunarkerfinu. Sjálfbær nýting, vísindaleg ráðgjöf og varanlegar, framseljanlegar aflaheimildir hafa skapað hvata til fjárfestinga, nýsköpunar og verðmætasköpunar. Í kringum greinina hefur jafnframt byggst upp öflugur tækni- og nýsköpunargeiri sem þjónar sjávarútvegi um allan heim. Þetta hefur gerst þrátt fyrir að álögur á greinina hafi verið hækkaðar langt umfram það sem tíðkast hjá helstu samkeppnisþjóðum. Forsenda þessa árangurs er að Ísland hefur haft fullt forræði yfir fiskimiðunum og grundvallarreglum fiskveiðistjórnunar. Innan annarra kerfa kann að vera svigrúm til útfærslu, en það er ekki það sama og að hafa síðasta orðið um reglurnar sjálfar. Það er einmitt það forræði sem hefur gert Íslendingum kleift að byggja upp eigið kerfi út frá íslenskum aðstæðum og íslenskum hagsmunum. Hvað breytist við ESB-aðild? Það er rétt að huga að þessu í samhengi við mögulega aðild að Evrópusambandinu. Aðlögun að sameiginlegri sjávarútvegsstefnu ESB væri ekki tæknilegt formsatriði heldur grundvallarbreyting á undirstöðuatvinnugrein þjóðar. Þá hefði Ísland ekki lengur síðasta orðið um þær reglur sem móta nýtingu, stjórnun og framtíð fiskveiðiauðlindarinnar. Málið snýst ekki aðeins um hvaða hlutdeild Ísland fengi í upphafi eða hvaða útfærslur kynnu að verða ræddar í aðildarviðræðum. Kjarni málsins er hver fer með endanlegt ákvörðunarvald. Full yfirráð felast ekki aðeins í því að fá ákveðna stöðu innan kerfis, heldur í því að hafa vald til að móta reglurnar sjálfar út frá íslenskum forsendum. Kerfið sem við höfum byggt lífsafkomu okkar á myndi þá líklegast heyra sögunni til sem sjálfstætt íslenskt stjórnkerfi yfir íslenskri auðlind. Það er kerfi sem hefur gert okkur kleift að fá mest allra þjóða út úr takmarkaðri auðlind, að ógleymdri byggðafestu og fjölbreyttri atvinnustarfsemi um allt land, allt árið um kring. Eignarhald og kvótahopp Með inngöngu í ESB opnast möguleiki erlendra fyrirtækja á því að fjárfesta óheft í íslenskum sjávarútvegi. Frjálst flæði fjármagns er ein af grundvallarreglum sambandsins. Hún felur í sér að óheimilt er að útiloka eða takmarka fjárfestingar erlendra aðila í sjávarútvegi, líkt og gildir um íslenskan sjávarútveg í dag. Aflétting þessara takmarkana fæli þá í sér að erlend fyrirtæki geta komist yfir íslenskan kvóta með kaupum á skipum, félögum eða útgerðum. Þetta fyrirkomulag nefnist kvótahopp. Kvótahopp þýðir ekki endilega að kvóti sé formlega fluttur úr landi. Vandinn er annar: yfirráð yfir kvótanum, ákvörðunum, arði og hluta verðmætasköpunarinnar geta færst annað, jafnvel þótt kvótinn sé áfram skráður innan viðkomandi ríkis. Löndun afla og fullvinnsla afurða geta þá jafnvel átt sér stað í utan Íslands. Það er einmitt þess vegna sem spurningin um eignarhald og forræði skiptir svo miklu máli áður en gengið er inn í nýtt regluverk. Hver fær ávinninginn? Það er rétt að virði íslenskra sjávarútvegsfyrirtækja gæti hækkað ef erlendir fjárfestar fengju óheftan aðgang að þeim. En það er ekki nóg að spyrja hvort verðmiðinn á fyrirtækjunum hækki. Mikilvægari spurning er hver fær ávinninginn? Hvaða áhrif hefði slík þróun á byggðir landsins? Hvar yrði landað? Hvar yrði unnið? Hvar yrðu ákvarðanir teknar? Hvar yrðu störfin? Hvar yrðu skatttekjurnar? Og hvert færi arðurinn? Það blasir við að ef eignarhald, ákvörðunarvald og hluti virðiskeðjunnar færist úr landi mun ávinningur Íslendinga af sjávarauðlindinni minnka, þótt verðmæti einstakra fyrirtækja hækki. Þá eykst hættan á að störf, vinnsla, skatttekjur og arður færist smám saman úr landi. Þetta skiptir ekki síst máli vegna þess að íslenskur sjávarútvegur hefur skapað mjög vel launuð störf. Íslenskir sjómenn og fiskverkafólk eru með þeim launahæstu í þeim geirum í heimi. Ef ákvarðanir um vinnslu, löndun og uppbyggingu færast úr landi breytast líka hvatarnir sem hafa hingað til haldið verðmætasköpun, störfum og launatekjum að stórum hluta hér heima. Miklir þjóðarhagsmunir í húfi Íslensk sjávarútvegsfyrirtæki, þótt öflug og glæsileg séu, eru ekki stór í alþjóðlegum samanburði. Þjóðarhagsmunirnir eru hins vegar óumdeilanlega stórir. Ef gengið verður til aðildarviðræðna við Evrópusambandið er vissara að ráðamenn þjóðarinnar hafi þetta bak við eyrað. Þá þarf að hafa hugfast að alþjóðasamningar ganga yfirleitt út á hagsmuni og hagsmunir okkar af því að ráða sjálf yfir auðlindum okkar eru ómældir. Höfundur er framkvæmdastjóri Samtaka fyrirtækja í sjávarútvegi. Greinin birtist fyrst í Viðskiptablaðinu .