Deila Undirritaðan rekur í minni að hafa séð kvikmynd á uppvaxtar­árunum þar sem tvíburar sem unnu í sirkus komu við sögu. Voru þetta karlmenn sem voru meðal­menn á hæð en gestum og gangandi bauðst að borga sig inn til að skoða þá, þar sem þarna var um að ræða hávaxnasta dverg heims annars vegar og lágvaxnasta risa sem vitað var um á þeim tíma. Þetta er ekki rifjað upp hér að ástæðulausu. *** Á þessum vettvangi í þarsíðustu viku var ­vikið að þeirri staðreynd að Ísland getur ekki í nokkrum skilningi talist stórveldi í evrópskum sjávarútvegi. Var þarna vísað til orða Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur utanríkisráðherra og Snærósar Sindradóttur framkvæmdastjóra Evrópuhreyfingarinnar, sem eins og nafnið bendir til berst fyrir aðild að Evrópusambandinu. Pistillinn fjallaði ­meðal annars um stærð íslensks sjávar­útvegs í alþjóðlegu samhengi þar sem horft er til tekna og virðiskeðjunnar allrar til að meta fullyrðinguna um stórveldisstöðu íslensks sjávar­útvegs. Þar segir: „ Ekkert af þessu er rétt og er þetta ágætt dæmi um upplýsingaóreiðuna í umræðunni í aðdraganda þjóðaratkvæðisgreiðslunnar. Spánverjar og Hollendingar eru þannig margfalt meiri fiskveiðiþjóðir en nokkurn tíma Íslendingar. Það sést ágætlega á lista Under­current News yfir 150 stærstu sjávar­útvegsfyrirtæki heims miðað við tekjur í Bandaríkjadölum. Á þeim lista er að finna fjölmörg fyrirtæki sem eru í efstu tugum sætanna og starfa í ríkjum Evrópusambandsins. Ísland á fjögur fyrirtæki á listanum – ekkert þeirra kemst þó á topp 100: Iceland Seafood International og Samherji deila saman sæti 102, Brim (120) og svo Síldarvinnslan (147) .“ *** Áðurnefnd Snærós tók sér hlé frá því að boða landsmönnum að Evrópusambandsaðild myndi leiða til þess að Brussel­bændur myndi bora jarðgöng til Vestmannaeyja ásamt því að tryggja önnur þjóðþrifamál og svaraði þessum skrifum á samfélagsmiðlum. Efnislega var svar framkvæmdastjóra Evrópuhreyfingarinnar á þá leið að Íslend­ingar væru víst stórveldi í sjávarútvegi því að við ­veiddum meira en aðrar Evrópu­þjóðir í tonnum talið. Það er alveg rétt en það var svo enginn að tala um það heldur um tekjur sem sjávarútvegurinn skapar í hverju landi. Snærós lauk skrifum sínum á eftirfarandi orðum: „Hvernig þeir komast svo að því að þjóð með slíka yfirburði hefði ekkert um sjávarútvegsmál innan ESB að segja, er önnur ella – en ég þekki frábæran sálfræðing sem gæti örugglega tekið að sér að stoppa í minnimáttarkenndina fyrir sanngjarnt kaup.“ Það er algengt sjónarmið meðal þeirra sem hafa hvað háværustu skoðanirnar á sjávar­útvegi að þeir halda að þetta snúist bara um að fara út á bát og sækja fisk og þar með sé sagan sögð. Það er ekki beint heppilegt að þetta takmarkaða sjónarmið ráði för þegar kemur að því að vega og meta hvort Ísland eigi eitthvert erindi í ESB og það skapar hættu á að menn lesi leikinn kolvitlaust þegar til aðildarviðræðna kemur, eins og ýmsar vísbendingar benda nú þegar til. *** Heiðrún Lind Marteins­dóttir, framkvæmda­stjóri Samtaka fyrir­tækja í sjávarútvegi, gerir ágætlega grein fyrir þessum hluta málsins í aðsendri grein sem birtist í Viðskipta­blaðinu. Heiðrún segir að rétt sé að horfa til tekna og allrar virðiskeðjunnar í þessu samhengi því að sú skilgreining endurspegli ágætlega hversu fjölbreytt störf í sjávarútvegi og fiskeldi séu – ekki aðeins á sjó eða í vinnslu, heldur í framleiðslu, sölu, markaðssetningu, flutningum, gæðamálum, tækni, stjórnun, alþjóðaviðskiptum og ný­sköpun. Þegar kemur að umsvifum íslensks sjávarútvegs í alþjóðlegu samhengi bendir Heiðrún á eftir­farandi: „ Hvað umsvifin varðar er athyglisvert að samanlögð útflutningsverðmæti sjávar- og eldisafurða frá Íslandi námu rúmum 400 milljörðum króna árið 2024. Ef öll þessi verðmæti væru sölutekjur eins íslensks fyrirtækis væri það fyrirtæki aðeins í níunda sæti á lista UCN. Þetta sýnir glögglega að þótt okkur kunni að finnast íslenskur sjávarútvegur fyrirferðarmikill á Íslandi gildir það ekki í alþjóðlegu samhengi. Myndin hér fyrir neðan ­sýnir þetta ágætlega. Saman­lagðar sölutekjur spænskra fyrirtækja á UCN-listanum nema 7,2 milljörðum Bandaríkjadala og hollenskra fyrirtækja 4 milljörðum, samanborið við 1,7 milljarða hjá íslensku fyrir­tækjunum fjórum. Sölu­tekjur stærsta hollenska sjávar­útvegs­fyrirtækisins á listanum, Parle­vliet & Van der Plas, eru nánast á pari við saman­lagðar sölutekjur allra fjögurra íslensku fyrirtækjanna. Með öðrum orðum, það sem kannski telst stórt í íslensku samhengi telst ekki stórt í alþjóðlegum samanburð i.“ Tal formanns Evrópuhreyfingarinnar um að íslensk stjórnvöld geti mögulega sniðið hina sameiginlegu sjávarútvegs­stefnu sambandsins að sínum þörfum í aðildarviðræðum virðist vera nokkuð orðum ofaukið, svo ekki sé kveðið sterkar að orði. Er ágætt að benda í því samhengi á fréttaflutning Morgunblaðsins á mánudag í þessari viku þar sem fram kemur að aukin harka sé hlaupin í ESB og aðildarríki þess í garð Íslands, sérstaklega í sjávar­útvegsmálum. Í fréttinni ­segir: „ Þetta kom skýrt fram á fundi almenna ráðherraráðsins (ráðsins um almenn málefni, e. General Affairs Council), sem kom saman í Lúxemborg í liðnum mánuði og fjallaði meðal annars um Ísland og afstöðuna í sjávarútvegsmálum. Þar blasir við af fundarniðurstöðum að afstaða ráðsins til Íslands ­hefur breyst úr almennu masi um gott samstarf við góðan granna, eins og lesa mátti 2024, yfir í ítrekaða vanþóknun, ef ekki fordæmingu. “ *** Þetta hefur sem sagt ekkert með minnimáttarkennd að gera eins og framkvæmdastjóri Evrópuhreyfingarinnar vill vera láta, hvað þá um viljann til þess að setja „kassann út“, svo ­vitnað sé til orðalags utanríkisráðherra. Þetta snýst um að átta sig á staðreyndum málsins og hversu raunhæft það er að Íslendingar komist nokkuð áfram með sjávar­útvegsmálin frekar en í fyrri aðildarviðræðum, þar sem sá kafli var ekki einu sinni opnaður vegna þess Ísland uppfyllti ekki skilyrðin til þess. Það er auðvitað ekkert nýtt að menn greini á um hvort aðild Íslands að Evrópusambandinu yrði þjóðhagslega hagkvæm eða ekki. Sitt sýnist hverjum og ólíklegt er að þjóðin verði sammála um slíkt í bráð. Það er þó athyglisvert að í umræðunni um sjávarútveginn hefur megináherslan oftar en ekki verið lögð á það hvort verðmæti íslenskra útgerðarfyrirtækja gæti aukist ef erlendum fjárfestum yrði heimilað að eignast þau án þeirra takmarkana sem nú gilda. Það er vissulega álitamál sem vert er að ræða. En það er ekki endilega mikil­vægasta spurningin. Miklu stærri spurning er hver fari með forræðið yfir fyrir­tækjunum og þar með auðlindinni til lengri tíma litið. Hver taki ákvarðanirnar. Hvar verði fjárfest. Hvar verði landað. Hvar verði unnið úr aflanum. Hvar skattarnir verði ­greiddir. Og ekki síst hvert arðurinn renni. Það er nefnilega vel hægt að hugsa sér að kvótinn verði áfram skráður á Íslandi en að áhrifin af honum dreifist í auknum mæli annað ef eignarhald og ákvörðunarvald færist út fyrir landsteinana. Í alþjóðlegu atvinnulífi er það alls ekki óþekkt þróun. Formleg skráning ­segir ekki alla söguna ef stefnu­mótunin, fjárfestingarákvarðanirnar og verðmætasköpunin sjálf flytjast smám saman annað. Þess vegna snýst um­ræðan ekki aðeins um verðmiðann á útgerðarfélögunum heldur um þjóðhagslega hagsmuni. Íslenskur sjávarútvegur hefur um áratugaskeið verið ein af mikilvægustu undirstöðum íslensks efnahagslífs, skapað vel launuð störf um allt land og staðið undir umtalsverðum skatttekjum. Það er eðlilegt að spurt sé hvort breytingar á eignarhalds­reglum geti til lengri tíma haft áhrif á þá verðmætasköpun. Þetta eru spurningar sem eiga skilið málefnalega umræðu, óháð því hvort menn telja aðild Íslands að Evrópusambandinu góða eða slæma hugmynd. Alþjóðasamningar snúast sjaldnast um góðan vilja heldur um hagsmuni. Þess vegna er eðlilegt að áður en þjóðin tekur afstöðu til næstu skrefa liggi fyrir skýr svör um það hvernig tryggja eigi að yfir­ráð yfir einni mikilvægustu auðlind landsins og ávinningurinn af henni verði áfram fyrst og fremst í höndum Íslendinga. Fjölmiðlarýni er einn af föstum dálkum Viðskiptablaðsins. Þessi pistill birtist fyrst í blaðinu sem kom út 29. júlí 2026.