Innlent | Morgunblaðið | 8.8.2026 | 7:26 Börn þolendur alvarlegs ofbeldis Katrín Sif Oddgeirsdóttir, afbrotafræðingur hjá ríkislögreglustjóra, ræðir við Morgunblaðið í dag um unga leigubrotamenn og gang mála í skipulagðri glæpastarfsemi á meginlandinu og Íslandi. Ljósmynd/Ríkislögreglustjóri Atli Steinn Guðmundsson [email protected] Setja bókamerki „Það er kannski einn vinkill í þessu sem vantar stundum, sem eru börn og ungmenni sem eru þolendur í mörgum tilfellum,“ segir Katrín Sif Oddgeirsdóttir, afbrotafræðingur hjá ríkislögreglustjóra, í samtali við Morgunblaðið um þann gang mála í Evrópu að skipulagðir afbrotamenn ráði börn og ungmenni til óhæfuverka sér til hægðarauka. Morgunblaðið og mbl.is hafa fjallað um þennan kima evrópskra undirheima í vikunni og þótti við hæfi að fá fulltrúa embættis ríkislögreglustjóra til að leggja orð í belg. Katrín, sem sjálf lauk meistaranámi í afbrotafræði við Háskólann í Lundi í Svíþjóð og þekkir því vel til þeirrar skálmaldar sem Svíar hafa upplifað síðustu ár, segir reynda rannsóknarblaðamenn í Svíþjóð hafa fjallað ítarlega um málaflokkinn. „Eins og þetta horfir við okkur sem störfum sem afbrotafræðingar hjá lögreglu á Norðurlöndunum eru þessi börn í mjög mörgum tilfellum þolendur,“ segir Katrín. Frétt af mbl.is „Þetta er mjög ógnvekjandi heimur“ Hún segir þolendurna ungu oftar en ekki berskjaldaða og þrá að tilheyra einhverjum hópi, svo sem sænska undirheimagenginu Foxtrot. Hins vegar viti þolendurnir oft ekki hvað þeir séu að fara út í og séu oftar en ekki varnarlausir í samfélagi sem aldrei verður þeim til framdráttar í lífinu. OTF-GRIMM sker sig úr „Á öllum stigum í þessari aðferðafræði eru þolendurnir oftast beittir hótunum framkvæmi þeir ekki verkið, fjölskyldu þeirra er hótað en á sama tíma eru þeir aðstoðaðir við að ferðast milli landa, fullorðið fólk greiðir fyrir hótel og ferðir. Europol hefur greint þessa aðferðafræði mikið undanfarið, meðal annars í OTF-GRIMM-verkefninu, sem lögreglan á Norðurlöndunum, þar á meðal Íslandi, er þátttakandi í,“ heldur Katrín áfram. Hún segir GRIMM einn þeirra aðgerðahópa Europol sem skeri sig úr öðru alþjóðasamstarfi vegna þeirrar vitundarvakningar um aðferðafræði glæpagengjanna sem fylgi starfinu. Svíþjóð sker sig úr meðal Norðurlandanna hvað skotárásir og nýtingu barnungra árásarmanna snertir, en þeir eru ekki síður þolendur en gerendur í málunum. mbl.is/Atli Steinn Guðmundsson „Þetta er ekki bara sænsk aðferðafræði, þetta er aðferðafræði sem nú er kerfisbundið beitt um alla Evrópu og innan hennar hafa mismunandi stig verið greind, svo sem upphafsmenn ofbeldisverknaðar og aðalskipuleggjendur, eins og Foxtrot og fleiri, en líka milliliðina sem útvega ungmennum skotvopn og aðstoða þau við að ferðast milli landa og bóka hótel. Svo er það þessi fókus á gerendurna, sem eru þessi ungmenni. Það sem er kannski athyglisvert í þessu samhengi er nýleg hollensk rannsókn sem sýnir að þessi aðferðafræði er mjög lík aðferðafræði mansals og þá hagnýtingu sem þar á sér stað. Frétt af mbl.is 35 manndráp á fjórum árum Með því að horfa á þennan vinkil fáum við nýtt sjónarhorn á þennan málaflokk. Þessi ungmenni fá aðstoð og þau fá svo ekki borgað fyrir verknaðinn, þau eru þvinguð. Lífsstíllinn í kringum þessa brotahópa er að börn eru að eltast við peninga og glingur. Sá vinkill gleymist hins vegar að þetta eru börn og ungmenni sem eru að reyna að tilheyra brotahópi sem hefur fengið mikla athygli og því eftirsóknarvert að tilheyra honum,“ útskýrir afbrotafræðingurinn. Íslenska lögreglan er vel í stakk búin og forvarnastarf hér á landi öflugra en víða annars staðar og nefnir Katrín þar meðal annars bæjarvinnuna sem gefur unglingum kost á starfi, tekjum og að hafa eitthvað fyrir stafni yfir sumarmánuðina. mbl.is/Eggert Jóhannesson Fordæmisgildi og fælingaráhrif Hins vegar verði að hafa það í huga að börnin, þolendurnir, séu beitt miklu ofbeldi á leið sinni að þessum torsóttu gæðum. Þar með sé staðan orðin sú að forhertir afbrotamenn, sem standa að baki þessari óhugnanlegu manndrápsstarfsemi, fái til sín röð ungmenna, sem bíða eftir að fá að fremja alvarleg afbrot þótt þau jafnvel gangi þess ekki dulin að þau muni ekki fá greitt. Katrín spyr hver hvatinn sé þá fyrir leiguböðlana að ganga til verka. „Þá menningarbreytu í þessari aðferðafræði þarf líka að skoða, hvað það er sem verður til þess að börn dragast inn í þennan menningarkima dulkóðaðra samfélagsmiðla þar sem þau sjá þessar auglýsingar. Við þurfum líka að horfa á það sem samfélag hvers vegna þetta gerist,“ segir Katrín. Hún segir Norðurlöndin vera á því stigi að beita refsivörslukerfinu. Ungmenni séu ákærð og þau hljóti dóma. Þar spili fordæmisgildið inn í og fælingaráhrif refsiréttarins. „En við þurfum líka að spyrja okkur hvað við eigum að gera næst, hvort þetta virki,“ segir viðmælandinn hugsi. Nú hafa Svíar komið upp því kerfi að vera með teymi sem leitar uppi ungmenni á hættulegri braut inn í þetta kerfi og reynir að bjarga þeim áður en í óefni er komið. Hvað segirðu um þá aðferðafræði? „Hún er frábær og sú vinna er ekkert annað en forvarnavinna, en við þurfum líka að sjá hvort hún virki til lengri tíma,“ svarar Katrín og er spurð út í Ísland. Hvað eigum við og þurfum að óttast hér á landi þar sem börn eru þegar hagnýtt í ýmis vægari afbrot. Verða leigumanndráp næsta sprotastarfsemin hér? Afbrotafræðingurinn, menntaður í Svíþjóð í norrænum brennidepli þessarar dapurlegu þróunar samfélagsins, hugsar sig um í stundarkorn. Við erum komin á þann stað „Ég held, miðað við gögn og þá þekkingu sem er til staðar í dag, að það sé ekki raunin. Við erum í mikilli vitundarvakningu með þennan málaflokk svo það er ólíklegt. Hins vegar höfum við áhyggjur af ungum aldri gerenda í mörgum brotaflokkum, sem er alvarlegt, en við erum ekki komin á þann stað enn þá að vera með unga gerendur í manndrápsmálum sem eru að vinna fyrir aðra. Við erum hins vegar komin á þann stað að við erum að sjá einstaklinga úr skilgreindum manndrápshópum á Norðurlöndum koma hingað til lands, það er staðfest, en við erum kannski ekki komin á þann stað sem hin norrænu ríkin eru á og þar spilar kannski inn í að við erum eyja úti á hafi, það er styrkleikinn okkar í þessu,“ svarar hún. Sænska lögreglan við eftirlit, mikið hefur mætt á henni síðan gengjastríðið í Svíþjóð hófst þar sem 35 manns hafa látið lífið í skotárásum síðan 2022. AFP Hvernig er samstarfi íslensku lögreglunnar, sem er þannig séð afskekkt landfræðilega, við Europol-lögregluna háttað? Katrín segir samstarfið gott og öflugt. Íslenskir tengslafulltrúar við Europol séu starfandi og sýnt hafi sig og sannað að nauðsynlegt sé fyrir alþjóðasamstarfið að hafa íslenska talsmenn við meginlandið. „Við erum í mjög miklu alþjóðasamstarfi, líka við [alþjóðalögregluna] Interpol og Eurojust sem sækir fólk til saka,“ segir Katrín. Spurningu um hvernig á því standi að Ísland sé meðal ellefu þjóða í OTF-GRIMM-hópnum svarar Katrín á þá lund að á Íslandi megi greina aðferðafræði sem tengist því sem nú gerist í Evrópu, „meðal annars íkveikjumálið 2023, í ákæru í því máli var sýnt fram á að mismunandi aðilar voru fengnir til að sinna mismunandi afbrotum með einn upphafsmann“, segir hún og vísar til þess þegar kveikt var í bifreið íslenskrar lögreglukonu við heimili hennar í ágúst það ár. „Þó að við séum eyja úti í hafi erum við samt skotmark þessarar aðferðafræði og þróun á fíkniefnamarkaði er líka afleiðing af því,“ bendir Katrín á. Bæjarvinnan öflug forvörn Aðspurð segir hún erfitt að útskýra þróunina í Svíþjóð, einkum er komi að vopnamálum. „Ákveðin gengjamenning hefur fengið að þrífast í ákveðnum borgum í Svíþjóð sem er mjög ólíkt Finnlandi og Noregi til dæmis. Þarna þarf að skoða margar rannsóknir til að átta sig á því hvers vegna þetta gerist og þar er erfitt að segja að bara innflytjendamál séu raunin því þetta er svo miklu meira en það,“ segir Katrín og bendir á mikinn styrkleika Íslands í öllu umrótinu. „Við höfum bæjarvinnu sem er mikilvæg forvörn, þrettán, fjórtán og fimmtán ára ungmenni geta fengið vinnu og unnið sér inn peninga. Það er ekki raunin á þessum tíma til dæmis í Svíþjóð, finna þarf úrræði fyrir ungmenni, sérstaklega í áhættuhópum, svo þau dragist ekki inn í þetta umhverfi. Ísland setti upp forvarnamódel, reyndi að sporna við unglingadrykkju og setja upp útivistartíma, það gerðu önnur norræn ríki ekki og alls ekki Svíþjóð,“ segir Katrín. Þú nefnir rannsóknir, hve nákvæm eru sýn þeirra og niðurstöður? Hversu langt inn í þessa brotahópa geta rannsakendur á sviði félagsvísinda seilst? Svar Katrínar kemur á óvart. Hún nefnir menningarlega afbrotafræði í Svíþjóð og Danmörku þar sem rannsakendur hafi mikinn aðgang að undirheiminum gegnum svokallaðar etnógrafískar rannsóknir þar sem rannsakendur hafi áunnið sér traust brotahópa og einstakra brotamanna sem geri það að verkum að rannsakendurnir séu til frásagnar um umhverfi undirheimanna. Rawa Majid er leiðtogi Foxtrot-gengisins sænska en hann hefst nú við í Íran þaðan sem hann stjórnar liði sínu í Svíþjóð auk þess að ganga erinda írönsku klerkastjórnarinnar þegar hún telur sig þurfa að velgja einhverjum undir uggum á Norðurlöndunum. Ljósmynd/Sænska lögreglan „Þetta er samfélagslegt mál“ „Þetta er til dæmis kennt í Lundi og nú er horft mikið á rannsóknir og tölfræði en líka menningarbreytur. Hvað gerir það að verkum að svona brotahópar og gengjamyndun fái að þrífast og af hverju þrífst hún. Hver er hvatinn? Um þetta fjalla margar rannsóknir,“ segir Katrín og vekur í framhaldinu máls á því að meira sé á brattann að sækja í íslenskum rannsóknum vegna smæðar samfélagsins þótt margar ítarlegar rannsóknir hafi verið gerðar hér, svo sem hvað fíkniefnamarkaðinn snertir. Að lokum segir hún alþjóðasamstarf lögreglu á Norðurlöndum mjög gott – og veitir kannski ekki af – en fleiri rannsókna sé þörf, svo sem hvað hagnýtingu barna við afbrot snerti. „Eru þessi börn þolendur eða gerendur? Lögreglan þarf alltaf að bregðast við en við þurfum líka upplýsingar frá fræðasviðunum á Norðurlöndunum. Þetta er samfélagslegt mál,“ segir Katrín Sif Odd