Innlent | Morgunblaðið | 15.8.2026 | 8:00 Aðsend grein: Sjálfstraust Íslands og hræðslupólitíkin fyrir þjóðaratkvæðagreiðsluna um ESB Carl Baudenbacher Setja bókamerki Aðsend grein úr Morgunblaðinu Þjóðaratkvæðagreiðsla Íslands um ESB ætti að vera metin út frá þjóðlegu sjálfstrausti, ekki ótta. Útgangspunkturinn er einfaldur: nú er erfitt að koma auga á ein sannfærandi rök fyrir því að Ísland gangi í Evrópusambandið. Ísland er þegar djúpt samþætt Evrópu í gegnum EES, Schengen og víðtækara laga- og stjórnmálasamstarf. Raunverulega spurningin er því ekki hvort Ísland tilheyri Evrópu. Það gerir það augljóslega. Spurningin er hvort Ísland eigi að gefa upp hið rótgróna EES/EFTA-líkan í þágu fullrar aðildar að ESB. Landafræði Íslands sjálfs stenst ekki einfaldar flokkanir. Landið rís af Mið-Atlantshafshryggnum, með annan fótinn á Norður-Ameríkuflekanum og hinn á Evrasíuflekanum. Það er Atlantshafsland að eðlisfari, evrópskt að sögu og stofnunum og íslenskt að stjórnmálareynslu. Vegna þess að jákvæðu rökin eru veik á baráttan fyrir ESB-aðild á hættu að verða hræðslupólitík. Geópólitískur ótti, hvort sem hann snýst um Grænland eða almenna óvissu í Washington, nægir ekki til að réttlæta aðild. Fullyrðinguna um að ESB-aðild myndi veita Íslandi aukið öryggi skortir sannfærandi rökrænan grundvöll. Öryggi Íslands hvílir enn á NATO, varnarsambandinu við Bandaríkin og víðtækara öryggiskerfi Norður-Atlantshafsins. ESB-aðild hefði pólitískt táknrænt gildi, en hún myndi ekki veita afgerandi öryggistryggingu. EES/EFTA-líkanið er ekki biðstofa fyrir ESB-aðild. Það er starfandi stofnanalegt fyrirkomulag. Það veitir Íslandi víðtækan aðgang að innri markaðnum en varðveitir jafnframt yfirráð yfir fiskveiðum, landbúnaði, gjaldmiðli, orku, viðskiptastefnu og – mikilvægast af öllu – sjálfstæðu EFTA-stoðinni. Icesave-málið sýndi hvers vegna þetta sjálfræði skiptir máli í framkvæmd. Það var ekki aðeins fjármáladeila. Það var einnig prófsteinn á það hvort smáríki gæti varið lagalega stöðu sína þegar sterkur pólitískur þrýstingur kom að utan. Ísland gerði það fyrir EFTA-dómstólnum og niðurstaðan staðfesti að þetta stofnanalega svigrúm getur haft raunverulegt gildi. Aðild að ESB myndi færa Ísland út úr tveggja stoða EES-kerfinu og inn í stofnanakerfi ESB sjálfs. Fyrir mjög lítið sæti við borð stofnana ESB þyrfti Ísland að yfirgefa EFTA-stoðina, þar á meðal ESA og EFTA-dómstólinn. Sérhverjar verndarráðstafanir sem samið yrði um við inngöngu myndu vera innan kerfis sem framkvæmdastjórnin hefur eftirlit með og dómstóll Evrópusambandsins túlkar. Ísland fengi formlega þátttöku í ákvörðunum í Brussel, en það myndi einnig tapa hagnýtu sjálfræði á sviðum sem hafa mikla stjórnskipulega og efnahagslega þýðingu. Fiskveiðar eru skýrasta dæmið. Þær eru ekki bara enn ein atvinnugreinin. Fyrir Ísland eru þær hluti af þjóðarvitund, byggðalífi og langtímaauðlindastefnu. ESB-aðild myndi færa Ísland inn í sameiginlegan stefnuramma þar sem lagaleg yfirráð, markaðsaðgangur og pólitísk samningsstaða eru nátengd. Jafnvel með bráðabirgða- eða sérlausnum myndi grundvallarstaðan breytast: Ísland stæði ekki lengur utan sambandsins þegar ytri mörk fiskveiðistefnu væru ákveðin. Hið sama á við, með mismunandi hætti, um landbúnað, orku, utanríkisstefnu, utanríkisviðskipti og peningastefnu. Landafræði og stærð Íslands gera sveigjanleika óvenjumikilvægan. Sveigjanleiki íslensku krónunnar var stór þáttur í því að gera efnahagslegan bata landsins eftir fjármálakreppuna mögulegan. Á sama hátt hjálpaði fríverslunarsamningur Íslands við Kína til við að setja landið á heimskortið og sýndi getu þess til að fylgja sjálfstæðri viðskiptastefnu. Hinn þekkti þýski heimspekingur Peter Sloterdijk varaði Sviss við því að leyfa sér að leysast upp í „einsleitri súpu“ Evrópusambandsins. Svipuð sjónarmið eiga við um Ísland. Lítið, farsælt og sjálfsöruggt ríki ætti að sýna sérstaka varúð áður en það skiptir stofnanalegri sérstöðu sinni út fyrir upptöku í stærri pólitíska heild. Sjálfsörugg ákvörðun Ísland ætti ekki að láta hræða sig inn í aðild. Nema ESB-aðild bjóði upp á áþreifanlegan, varanlegan og stjórnskipulega meiri ávinning ætti Ísland að viðhalda og styrkja EES. Sönnunarbyrðin hvílir á þeim sem vilja skipta út evrópsku fyrirkomulagi sem virkar, ekki á þeim sem vilja varðveita það. Icesave-kreppan sýndi einnig að Ísland býr yfir stofnunum beins lýðræðis sem starfa sem skyldi. Þær ætti ekki að veikja eða afnema. Þvert á móti ætti að þróa þær áfram og styrkja. Sú niðurstaða er ekki varnarviðbragð. Hún er tjáning þjóðlegs sjálfstrausts. Þessi stofnanalegu rök leiða aftur að dýpri punktinum: Ísland ætti að nálgast þjóðaratkvæðagreiðsluna sem sjálfsöruggt land, ekki sem land sem leitar skjóls. Íslenskt sjálfstraust á djúpar rætur. Það sprettur af reynslu lítils eyjasamfélags, af lífi í hörðu náttúrulegu umhverfi og af hinu langa sögulega minni Íslendingasagnanna. Ísland kann að vera lítið, en Íslendingar líta ekki á land sitt sem óæðra stærri þjóðum. Í meira en þrjátíu ára starfi með Íslendingum tók ég fyrst eftir þessu með undrun og síðar með aðdáun. Þetta er hagnýtt, oft bjartsýnt sjálfstraust: trúin á að leysa megi vandamál heima fyrir og að stærðin ein eigi ekki að ráða vali lands. Þetta sjálfstraust er ekki skrautyrði. Það er rétti útgangspunkturinn fyrir þjóðaratkvæðagreiðsluna. Land sem hefur lifað af einangrun, fjármálahrun, eldgosavá og þrýsting sem smáríki ætti að vara sig á rökum sem hvetja það til að bregðast við af ótta. Hræðslupólitíkin fellur ekki að þessum þjóðarkarakter. Geópólitísk óvissa kann að skýra hvers vegna ESB-aðild er nú sett fram sem aðlaðandi kostur. En hún sýnir ekki að ESB-aðild myndi gera Ísland öruggara, frjálsara eða áhrifameira. Þegar óttinn hefur verið skilgreindur verður að prófa rökin fyrir aðild efnislega: framtíð EFTA-stoðarinnar, fiskveiðar, landbúnað, gjaldmiðil, orku, viðskiptastefnu, lýðræðisleg áhrif, framkvæmd og dómstólasamþættingu. Í öllum þessum atriðum ætti aðgát að ganga fyrir bráðræði. Já-atkvæði 29. ágúst 2026 hefði vissulega ekki lagalega bindandi áhrif. En það væri heldur ekki aðeins saklaus leið til að komast að því „hvað er í boði“. Hinn pólitíski veruleiki er sá að slíkt atkvæði gæti opnað flóðgáttir áróðurs og skapað væntingar sem erfitt væri að halda í skefjum. Stjórnmálamenn lofa miklu fyrir þjóðaratkvæðagreiðslur. Hvort staðið yrði við það sem lofað er fyrir 29. ágúst eftir já-atkvæði er opin spurning. Feneyjanefndin hefur lagt áherslu á að þjóðaratkvæðagreiðslur verði að fara fram við aðstæður sem gera kjósendum kleift að mynda sér skoðun frjálst og á grundvelli skýrra upplýsinga. Sá mælikvarði samrýmist illa kosningabaráttu sem er knúin áfram af ótta og óljósum loforðum. Mestu varðar að lagt er upp í tiltekna vegferð sem kallar á að fylgt sé tiltekinni leið. Þegar landið hefur greitt já-atkvæði um að hefja aðildarviðræður getur ferlið öðlast eigin pólitískan skriðþunga. Afturhvarf yrði áfram lagalega mögulegt, en pólitískt erfiðara. Sá sem vill forðast að skapa braut sem Ísland gæti síðar átt erfitt með að hverfa af hefur heildstæð rök fyrir því að greiða nei-atkvæði. Carl Baudenbacher, fyrrverandi forseti EFTA-dómstólsins. Fáðu aðgang að þessari grein Með áskrift færðu fullan aðgang að öllum læstum greinum Árvakurs — vandað, fjölbreytt og traust efni, hvar og hvenær sem er. Þannig styður þú íslenska fjölmiðlun og hjálpar okkur að halda áfram að segja sögurnar sem skipta máli. Tryggðu þér aðgang núna. Skoða áskriftarleiðir Innskráning Gleymt lykilorð? Kennitala: Lykilorð: Ertu ekki með notendaaðgang? Fara í nýskráningu . Fáðu þér áskrift til að lesa áfram Þú ert innskráð(ur) sem ... en ert ekki með áskrift. Aðgangur að þessari frétt í fullri lengd krefst áskriftar að Morgunblaðinu, rafræns aðgangs á borð við vikupassa eða séráskriftar að viðkomandi efnisflokki á mbl.is. Kynntu þér áskriftarleiðirnar Ég er nú þegar áskrifandi Ég er ekki með notendaaðgang Nánar um málið í Morgunblaðinu Áskrifendur: Lesa blaðið hér Blogga um frétt Nánar um málið í Morgunblaðinu Áskrifendur: Lesa blaðið hér Nýjast á mbl.is » Aðsend grein: Sjálfstraust Íslands og hræðslupólitíkin fyrir þjóðaratkvæðagreiðsluna um ESB Úr ólíkum áttum: Agi Óvænt skref hjá Steven Gerrard Óvissa um framtíð Gallerý Pizza eftir 30 ár á sama stað Aðsend grein: Tökum enga áhættu með EES-samninginn! Umræðan Gullinbrú og einkagoðsögnin Snýst um að styrkja fullveldið Meira í Umræðunni » Fleira áhugavert Norskir bændur fylgjast með ESB-umræðu á Íslandi Fimm ára landrisi í Öskju virðist lokið Samúel hótað Þurfa að ákveða hvað þeir vilja og byggja bandalög Mest lesið Í gær Í vikunni Fannst eftir að hafa verið týndur í tvö ár Ræddi við CNN í beinni frá Húsdýragarðinum „Ég skulda Íslandi meira en Ísland mér“ Kirkja afhelguð og fer í fóstur Segja kostnaðinn fimmfalt hærri Reynir aftur við fljótið um helgina Var afhentur albönskum yfirvöldum Sýn sektað um tvær milljónir Nú má heita Blóm og Lerkir Gripinn með mikið magn af fíkniefnum Vilja ekki verksmiðjubú í dalinn Selur fyrir milljarða á TikTok Lækka gatnagerðargjöld um 90% Sýn sektað um tvær milljónir Var afhentur albönskum yfirvöldum Samúel hótað Sigríður leiðir nýja nefnd sem Kristrún skipaði Íslendingur í hörðum slag hjá Piers Morgan Svaf af sér milljónasímtalið; tvö unnu 5,9 milljónir Fiskurinn hvarf í skammnættinu Skátaflokki vísað af móti Hafa þegar borgað átta milljónir og ná ekki í neinn „Þetta sýnir frekar sorglega sögu“ Rannsaka manndráp á Kársnesi Viðbúnaður vegna líkfundar við Austurbæjarskóla Eldur kviknaði í Bónus: „Hefði ekki mátt loga lengi“ Svartklæddir menn sáust á hlaupum í götunni Sá þriðji færður fyrir dómara Erlendir sérfræðingar kallaðir til vegna líkamsleifanna Mikill viðbúnaður lögreglu við verslunarkjarna Nýjast á mbl.is » Aðsend grein: Sjálfstraust Íslands og hræðslupólitíkin fyrir þjóðaratkvæðagreiðsluna um ESB Úr ólíkum áttum: Agi Óvænt skref hjá Steven Gerrard Óvissa um framtíð Gallerý Pizza eftir 30 ár á sama stað Aðsend grein: Tökum enga áhættu með EES-samninginn! Umræðan Gullinbrú og einkagoðsögnin S