Á næstu vikum kemur í ljós hvort tilraun aðila vinnumarkaðarins til langtíma­stöðugleika nær fram að ganga. Þegar Samtök atvinnulífsins og breiðfylking stéttarfélaga tókust í hendur 7. mars 2024 var meginmarkmiðið skýrt: langtímasamningur sem myndi skapa skilyrði fyrir minni verðbólgu og ­lækkun vaxta. Samningsaðilar sammæltust um að hafa í samningnum forsenduákvæði, þar sem skilgreind voru viðbrögð ef ákveðnar forsendur um verðlagsþróun gengju ekki eftir. Ákveðið var að formlegir endurskoðunarpunktar samninganna yrðu ­tveir, í september 2025 og 2026. For­sendur um verðlag stóðust í september í fyrra, enda mældist verðbólga þá undir 4,95% viðmiðinu. Þann 1. september næstkomandi er seinni endurskoðunarpunkturinn. Þá ­verður horft til 12 mánaða verðbólgu í ágúst 2026. Fari hún yfir 4,7% opnast heimild til uppsagnar samninganna, náist ekki samkomulag um viðbragð. Í júlí ­mældist ársverðbólgan 5,3%, sem þýðir að ansi mikið þarf að gerast í mælingunni 27. ágúst ef forsendur kjarasamninga eiga að halda. Staðan á vinnumarkaði er tvísýn. Íslenskt efnahagslíf má ekki við því að kjarasamningum verði sagt upp í haust en sem stendur er það alls ekki ólíklegt. Uppsögn samninganna myndi eyðileggja þann fyrirsjáanleika sem samnings­aðilar sömdu sig í fyrir tveimur árum. Það myndi kalla á nýjar viðræður í haust og opna fyrir launakröfur sem endurspegla ekki svigrúm atvinnulífsins heldur uppsafnaða óánægju með að ekki hafi ­tekist að koma böndum á verðbólguna, með þeim afleiðingum að kaupmáttur hefur rýrnað hjá mörgum hópum á vinnumarkaðnum. Forsenduákvæðin fela ekki eingöngu í sér uppsagnarheimild. Þau kveða einnig á um að launa- og forsendunefnd samningsaðila „semji um viðbrögð við forsendubresti sem treysta forsendur samningsins og stuðla að því að hann haldi gildi sínu“. Sú vegferð er þegar hafin. Ríkisstjórn Kristrúnar Frostadóttur, ASÍ og SA hófu þríhliða samtal í maí með það markmið að finna viðbrögð sem héldu ­samningnum á lífi. Lítið sem ekkert hefur frést af þeim viðræðum. Yfirlýsingar forsvarsmanna stéttarfélaganna í sumar bera síðan vott um að samtalið hafi ekki skilað ­neinum sérstökum árangri. Það er reyndar ákveðin lenska á íslenskum vinnumarkaði að bregðast ekki við fyrr en allt er komið á vonarvöl. Uppsögn kjarasamninga getur orðið þjóðarbúinu dýrkeypt. Reynslan frá 2014 og 2015 er þar til vitnisburðar. Þegar samningar á almennum vinnumarkaði á fyrri hluta ársins 2014 skiluðu 2,8% launahækkun sömdu kennarar og ­læknar seinna sama ár um allt að 30% hækkun – á forsendum réttlætis og leiðréttingar frekar en efnahagslegs svigrúms. Höfrunga­hlaup var farið af stað. Í maí 2015 náðust nýir samningar á almenna markaðnum með allt að 7,2% launahækkun og aðgerðapakka ríkisstjórnarinnar sem kostaði milljarða. Þeir samningar voru uppskrift að verðbólgubáli. Að það hafi ekki raungerst var ekki fyrirhyggju stjórnvalda að þakka heldur uppgangi ferðaþjónustunnar og öðrum ytri aðstæðum sem féllu með ­Íslendingum á þeim tíma. Staðan núna er allt önnur. En hvers vegna er staðan eins og hún er? Vissulega hafa ytri aðstæður ekki verið sérstaklega hagfelldar og er þá sérstaklega átt við stríðið í Íran og þróun olíuverðs. Hins vegar verður hið opinbera að líta í eigin barm. Um áramótin ­hækkuðu opinber gjöld ríkis, sem og gjaldskrár margra sveitarfélaga, langt umfram það sem eðlilegt getur talist. Það sem er í húfi er ekki einungis stöðug­leikasamningurinn heldur trúverðugleiki langtímasamninga sem stefnu. Nú reynir á það hvort samningsaðilar og ekki síst stjórnvöld eru tilbúin að axla þá ábyrgð sem þau tóku á sig fyrir tveimur árum. Takist ekki að verja þann trúverðugleika nú verður mun erfiðara að sannfæra launafólk og atvinnurekendur um að leggja aftur traust sitt á slíkan ramma þegar næsta kjaralota hefst.