Viðskiptaráð leggur til umfangsmiklar breytingar á íslenska lífeyriskerfinu í nýrri greiningu sinni, þar á meðal lækkun skylduiðgjalds, úr 15,5% í 12%, aukið lýðræði innan lífeyrissjóða, meiri áhættudreifingu og aukið gagnsæi um kostnað við rekstur sjóðanna. Í greiningu ráðsins kemur fram að eignir íslenskra lífeyrissjóða nemi um 187% af landsframleiðslu, sem sé næsthæsta hlutfallið meðal OECD-ríkja og aðeins danska lífeyriskerfið sé umfangsmeira. Jafnframt sé lögbundinn skyldusparnaður hér á landi sá hæsti innan OECD, eða 15,5% af öllum launum. Með valfrjálsum viðbótarlífeyrissparnaði geti heildarsparnaðurinn farið upp í 21,5% af launum. Viðskiptaráð telur að svo hár skyldusparnaður geti haft áhrif á ráðstöfunartekjur fólks á yngri árum. Í greiningunni er bent á að ráðstöfunartekjur fólks 67 ára og eldri séu nú að jafnaði 12% hærri en hjá fólki á aldrinum 25 til 34 ára, á meðan þær voru um fimmtungi lægri um aldamótin. Að mati ráðsins geti kerfið þannig flutt fé frá þeim hluta æviskeiðsins þar sem fjárþörfin er mest yfir á efri ár, þegar skuldir og útgjöld eru almennt minni. Viðskiptaráð bendir einnig á það að skyldusparnaður íslenska kerfisins er tekinn af fullum launum á meðan mörg önnur lönd, eins og Sviss og Holland, notast við þak á tekjum sem iðgjöld reiknast af. Þróun ráðstöfunartekna. © Viðskiptaráð (Viðskiptaráð) Mikil umsvif sjóðanna eykur áhættu Lífeyrissjóðirnir eru jafnframt fyrirferðarmiklir á íslenskum fjármálamarkaði. Þeir eiga samkvæmt greiningunni um 35% af markaðsvirði skráðra hlutabréfa og 58% útistandandi ríkisverðbréfa. Í nokkrum stórum skráðum félögum, þar á meðal Högum, Heimum og Festi, fer samanlagður eignarhlutur lífeyrissjóðanna yfir 70%. Viðskiptaráð segir að þessi umsvif eigi sér ekki hliðstæðu meðal nágrannaríkja Íslands og telur þessa samþjöppun geta aukið áhættu og skapað áskoranir vegna sameiginlegs eignarhalds sjóðanna í mörgum af stærstu fyrirtækjum landsins. Ráðið vill því auka möguleika lífeyrissjóða til að fjárfesta erlendis og dreifa þannig áhættu betur. Fyrr á árinu voru fjárfestingarheimildir sjóðanna rýmkaðar þar sem lögbundið þak á erlendar eignir var fært upp í 54,5% og á það að hækka upp í 65% árið 2036 í skrefum. Í dag eru erlendar eignir lífeyrissjóðanna um 40% sem er heldur lægra en almennt sést í samanburðarlöndum. Þar er hollenska lífeyrissjóðakerfið nefnt sem er með um 88% eigna sinna erlendis og norski olíusjóðurinn sem fjárfestir nær eingöngu á erlendri grundu. Í greiningunni er einnig gagnrýnt að almennir sjóðfélagar hafi takmörkuð bein áhrif á það hverjir sitji í stjórnum lífeyrissjóða. Stjórnir margra sjóða séu skipaðar af samtökum atvinnurekenda og stéttarfélögum samkvæmt fyrirkomulagi sem á rætur að rekja til ársins 1969. Viðskiptaráð telur að þetta geti skapað svokallaðan umboðsvanda og leggur til að sjóðfélagar kjósi stjórnarmenn beint. Þá er kostnaður við rekstur lífeyriskerfisins einnig til umfjöllunar. Samkvæmt samantekt greiningarinnar nemur umsýslukostnaður kerfisins um 45 milljörðum króna á ári, eða um 0,54% af eignum þess. Umsýslukostnaður hefur farið hækkandi á síðustu árum, einkum vegna hækkandi fjárfestingargjalda, á meðan kostnaður við fjárfestingar fer lækkandi á alþjóðavísu. Viðskiptaráð telur mikilvægt að sjóðfélagar geti veitt sjóðunum aukið aðhald og að upplýsingar um kostnað verði aðgengilegri og gagnsærri. © Viðskiptaráð (Viðskiptaráð) Tillögur ráðsins byggja því á fjórum meginþáttum: að skylduiðgjald verði lækkað, sjóðfélagar fái aukin áhrif á stjórn sjóðanna, áhættudreifing verði aukin og gagnsæi um kostnað og rekstur sjóðanna verði styrkt. Viðskiptaráð segir íslenska lífeyriskerfið öflugt í alþjóðlegum samanburði, en telur umfang þess jafnframt kalla á endurskoðun á því hvernig sparnaði landsmanna er stýrt og hvernig hagsmunir sjóðfélaga eru tryggðir.