Innlent | Morgunblaðið | 12.9.2026 | 11:30 Menningarauki í Mosfellsdalnum Útsýni Horft fram Mosfellsdalinn og Gljúfrasteinn Halldórs og Auðar Laxness er fremst. Þingvallavegurinn er hraðbraut sem liðast um dalinn. Morgunblaðið/Sigurður Bogi Sigurður Bogi Sævarsson sbs@ mbl.is Setja bókamerki Um 250 manns búa á um 80 býlum í Mosfellsdal. Þetta er samfélag í útjaðri borgar; sveit og landbúnaðarsvæði þaðan sem margir íbúanna sækja þó þjónustu og vinnu í þéttbýlið. Frá gatnamótunum þar sem beygt er af Vesturlandsvegi inn í Mosfelldal eru tæpir fimm kílómetrar að Gljúfrasteini, þar sem Nóbelsskáldið Halldór Kiljan Laxness bjó lengi. Í því húsi eru nú safn og setur tileinkuð sögu þessa skálds sem um sína daga skrifaði sitthvað um sveitina og mannlíf þar, svo í minnum er haft. Fjöllin eru fjögur Atvinnustarfsemi í Mosfellsdal er garðyrkjustöðvar, meðferðarstöð fyrir fólk með fíknivanda, sumardvöl fatlaðra barna, kúabú, liststarfsemi, húsdýragarður, söðlasmíðaverkstæði, hestaleiga og loðdýraræktin í Helgadal, sem komst í fréttirnar nú í sumar. Sunnanvert í dalnum eru Helgafell, Æsustaðafjall og Grímarsfell en í norðanverðum dalnum er Mosfell. Undir þessum fjöllum og hnúkum þeirra er byggðin í dalnum, nánast öll við fjallsrætur. Þingvallavegurinn liggur þvert í gegnum Mosfellsdal; hraðbraut sem lengi hefur staðið til að bæta með tilliti til umferðaröryggis. Að stærstum hluta liggur vegurinn samsíða Köldukvísl sem kemur ofan af Mosfellsheiði og liðast fram um dalinn. Í hana safnast einnig vatn úr ýmsum lækjum og lænum, svo sem Suðurá sem sameinast kvíslinni köldu framarlega í dalnum. Við Norður-Reyki finnst gnægð af heitu vatni sem að stærstum hluta fer inn á kerfi Veitna til að hita upp húsin á höfuðborgarsvæðinu. Ylur þess er líka ómissandi við þá ylrækt og gróðurhúsabúskap sem lengi hefur verið stundaður í dalnum, sem er gróinn og fallegur. Fyrrum var algengt að stífir vindstrengir færu um Mosfellsdalinn sem var til ama. Framsýnir dalsbúar tóku sig því til fyrir nokkrum áratugum og byrjuðu að rækta skóg sem dafnað hefur vel. Aspirnar eru sumar hverjar orðnar 15-20 metra háar. Því er orðið skjólsælt í dalnum sem bætt hefur búsetuskilyrði þar til mikilla muna. Byggðist á landnámsöld „Mosfellsdalur byggðist snemma á landsnámsöld,“ segir Bjarki Bjarnason rithöfundur sem býr á Hvirfli ásamt eiginkonu sinni, Þóru Sigurþórsdóttur leirlistakonu sem þarna er með vinnustofu og gallerí. Bjarki er sagnaritari þessa svæðis og því vel kunnugur, enda hefur hann átt þar heima síðan á barnsaldri. Hann flutti þangað ungur með foreldrum sínum, þeim Aðalheiði Sigríði Guðmundsdóttur og sr. Bjarna Sigurðssyni, sem árið 1954 tók við embætti sóknarprests á Mosfelli. Þegar svo að því kom nokkrum árum síðar að reisa kirkju á Mosfelli var presturinn auðvitað potturinn og pannan í því öllu. Guðshúsið, sem var vígt árið 1965, var reist meðal annars fyrir erfðafé frá Stefáni Þorlákssyni hreppstjóra í Reykjadal. Hann lést árið 1959 og þegar erfðaskrá hans var opnuð mátti þar lesa að ósk Stefáns væri að fé hans yrði varið í að reisa nýja kirkju að Mosfelli. Svo varð úr en framvindan varð söguleg. Úr þessu öllu urðu deilur um allt og ekkert, eins og sagt er, og þær eru efniviðurinn í Innansveitarkróniku, skáldsögu Halldórs Laxness sem kom út árið 1970. „Ég man að Halldór kom að Mosfelli til að ræða við föður minn um þessa einstöku kirkjusögu,“ segir Bjarki og brosir þegar hann rifjar mál þessi upp. Kraftbirtingarhljómur „Það er mikill menningarauki að kirkjum. Ég ætla að láta mikið af hendi rakna … Ég set aðeins eitt skilyrði. Hún má ekki vera hol að innan,“ herma munnmæli að Halldór Laxness hafi sagt þegar hann var spurður um skoðun sína á því hvort reisa skyldi guðshúsið sem setur svo sterkan svip á dalinn og sést langt að. Vafalítið mun „kraftbirtingarhljómur guðdómsins“, eins og Nóbelsskáldið komst að orði forðum, óma um allan dalinn þegar biskup Íslands flytur þangað. Eins og sagt var frá í Morgunblaðinu á dögunum stefnir sr. Guðrún Karls Helgudóttir á flutninga þangað. Prestssetrið að Mosfelli verður lagfært og húsinu breytt í því skyni að þar verði biskupsgarður, tilbúinn á næstu misserum. Gott undir bú „Hér er gott undir bú,“ segir Andrés Ólafsson á Hrísbrú þegar rennt er í hlað hjá honum á morgunrúnti um sveitina. Bærinn er framarlega í dalnum og þegar þangað er litið heim blasa við bæjarhús og miklar stæður af heyrúllum sem hvítt plast er ofið um. Búpeningurinn þarf sitt, en í fjósi eru um 30 kýr, talsvert af hrossum og nokkuð af kindum. Því er ærinn starfi hjá þeim Andrési og Hólmfríði Ólafsdóttur, konu hans. „Mér telst svo til að rúllurnar eftir sumarið séu tæplega 1.000, það er af túnunum hér á Hrísbrú auk þess sem ég hef nytjar víðar hér í dalnum. Ég er ágætlega settur fyrir veturinn með hey og þetta gekk ágætlega í sumar. Vissulega settu rigningar í júlí strik í reikninginn. Mér skilst að í þeim mánuði hafi í ár ekki rignt meira en frá sumrinu 1984,“ segir Andrés, bóndi á Hrísbrú frá árinu 1995 og fimmti ættliðurinn sem situr jörðina. Hrísbrú er sögustaður, sbr. niðurstöður fornleifarannsókna. Kirkja á Hrísbrú, sem getið er um í Egils sögu, var þar grafin upp fyrir um 20 árum og er talin hafa verið reist um svipað leyti og kristni var lögtekin á Íslandi. Hún var reist í merkilegum byggingarstíl og þótti, þegar grafið var í moldina, einstaklega vel varðveitt. Þar hafa einnig fundist um 20 beinagrindur, meðal annars stór og mikil bein sem allt eins gætu verið af Agli Skallagrímssyni samkvæmt lýsingum á heljarmenninu. „Við gerum rósir“ Dalsgarður sunnanvert í Mosfellsdalnum; garðyrkjustöð í grænum skógarlundi. Gróðurhúsin þar eru alls um 3.000 fermetrar og í varmanum undir glerinu er gróskan mikil. Rósir eru ræktaðar í húsunum árið um kring, túlípanar á veturna, jarðarber frá júní og fram í ágúst og svo sumarblómin: morgunfrúin, flauelsblóm, stjúpur og fleira fallegt. „Rósaræktin er stærsti pósturinn hjá okkur. Slagorð okkar í Dalsgarði er „við gerum rósir“ eins og stundum er sagt. Að vísu er það orðatiltæki sem yfirleitt er notað í neikvæðri merkingu, þá yfirleitt um eitthvað sem miður er, en hér er þetta allt á jákvæðan máta. Héðan fara úr húsi stundum þúsundir rósa á dag; hvítar, appelsínugular og bleikar. Blómin gleðja og seljast vel, ekki síst eftir að við fórum að selja blóm í stórmörkuðum sem neysluvöru. Ræktað magn er aldrei meira og þó hefur garðyrkjustöðvunum í landinu fækkað mikið. Nú eru eftir fimm stórar blómastöðvar á landinu en voru 25 um aldamótin,“ segir Gísli sem þá tók við starfseminni í Dalsgarði af foreldrum sínum, sem stofnuðu hana árið 1946. Riðið út í ljósvakann Ofarlega í Mosfellsdal, á vinstri hönd þegar komið er upp undir Gljúfrastein, er Laxnes. Þar hefur hestaleiga verið starfrækt allt frá árinu 1968 og er starfsemin mjög tengd nafni Þórarins Jónassonar, stofnanda og eiganda. „Héðan er riðið út í ljósvakann; upp á heiði, inn að Tröllafossi og að fleiri áhugaverðum stöðum hér í grenndinni,“ segir Þórarinn, Póri eins og hann er jafnan nefndur. Hann er sposkur á svip þegar hann sýnir blaðamanni staðinn, gæðinga og glæsilega aðstöðu. „Hingað koma um 10.000 gestir á ári og hestarnir eru 100. Gæta þarf þess fyrir hverja ferð að finna hest sem hæfir hverjum og einum knapa og sú kúnst lærist með tímanum. Því þarf að vera fjölbreytni í stóðinu og alls konar hestar,“ segir Póri sem á löngum ferli hefur tekið á móti fjölbreyttum hópi fólks sem hefur viljað kynna sér íslenska hestinn. Á veggnum í kaffistofunni eru kynstrin öll af myndum af fólki sem þarna hefur farið í útreiðartúra, svo sem kóngafólki sem tekur sprettinn um dalinn eina. Sagan af silfursjóðnum hefur lifað í þúsöld Bjarki fann gamla og ryðgaða olíutunnu, fulla af mold Eins og greinir frá í Egils sögu mun fornkappinn Egill Skallagrímsson hafa, á 10. öld, búið síðustu æviár sín að Mosfelli. Hann var þá orðinn ellimóður og dvaldist þarna í skjóli Þórdísar Þórólfsdóttur, stjúpdóttur sinnar. Hermt er svo að við Mosfell hafi Egill grafið silfur sitt; kistur tvær fullar af skarti frá Aðalsteini Englandskonungi. Æ síðan hefur djásna þessara verið leitað og fyrir öldum fundust einhverjir skildingar í moldinni. Silfurs er því enn leitað, enda þó að enn sé í minnum manna frásögnin af fundi þess, sem var gabbfrétt Morgunblaðsins 1. apríl 1962. „Ég er alinn upp við söguna um silfur Egils. Mig dreymdi um að finna silfrið. Eitt sinn hélt ég að ég hefði fundið það úti í gili og fór á staðinn með hamar, meitil og naglbít til að opna kistuna. En þegar til kom reyndist þetta vera gömul og ryðguð olíutunna, full af mold. Fjársjóðsleitinni var þá sjálfhætt,“ segir Bjarki. En hvar er silfrið? Aðspurður segir Bjarki að best fari á því hér að segja silfrið vera auðlind sem í Mosfellsfellsdal megi finna. Moldin sé frjó og gróskumikil og þarna sé líka að finna kraumandi jarðhita. Þetta sé kjörlendi fyrir landbúnað eins og lengi hafi verið stundaður á þessu svæði. Sögumaður Bjarki Bjarnason hér í Kýrgili skammt frá Mosfelli. Skráðar heimildir gefa tilefni til þess að ætla að þar hafi Egill komið silfrinu fyrir. Aprílgabb Einstök frétt í Morgunblaðinu á því herrans ári 1962. Ræktun Fallegar rósir gleðja alltaf og blóm gera kraftaverk. Í aftari röð hér eru hjónin í Dalsgarði; Helena Jónsdóttir og Gísli Jóhannsson. Framar eru blómakonurnar sem hjá þeim starfa; frá vinstri Daiva, Jurate og Maryna. Hestamaður Póri í Laxnesi hefur starfrækt hestaleigu í bráðum 60 ár. Mektarbóndi Andrés á Hrísbrú er 5. ættliðurinn sem þá jörð situr. Fáðu aðgang að þessari grein Með áskrift færðu fullan aðgang að öllum læstum greinum Árvakurs — vandað, fjölbreytt og traust efni, hvar og hvenær sem er. Þannig styður þú íslenska fjölmiðlun og hjálpar okkur að halda áfram að segja sögurnar sem skipta máli. Tryggðu þér aðgang núna. Skoða áskriftarleiðir Innskráning Gleymt lykilorð? Kennitala: Lykilorð: Ertu ekki með notendaaðgang? Fara í nýskráningu . Fáðu þér áskrift til að lesa áfram Þú ert innskráð(ur) sem ... en ert ekki með áskrift. Aðgangur að þessari frétt í fullri lengd krefst áskriftar að Morgunblaðin