Heildsalan Bananar inkallaði nýlega Pinkids epli vegna ólöglegs varnarefnis. Þetta er ekki í fyrsta sinn sem matvara er innkölluð vegna varnarefna. Þó að varnarefni í matvælum hljómi ekkert sérstaklega vel þá eru þau í mjög mörgu og þjóna sínum tilgangi. Hvað eru varnarefni og hvaða tilgangi þjóna þau? Varnarefni eru eiturefni sem eru meðal annars notuð við ræktun kornvöru, ávaxta og grænmetis til að vernda gegn skordýrum, illgresi, myglu og öðrum skaðvöldum. Notkun þeirra er háð reglum og fyrir hvert efni eru ákveðin hámarksgildi leyfð í mismunandi matvælum. Þeim er oftast skipt í fjóra flokka, það er skordýraeitur, illgresiseyða, sveppalyf og stýriefni, sem stjórna vexti plantna. „Í tilfelli Pink lady-eplanna var um að ræða bifenthrin, efni sem er ekki leyfilegt á Íslandi og má ekki greinast í eplum,“ segir Natasa Desnica, fagstjóri efnamælinga hjá Matís. Af hverju er bifenthrin bannað? Bifenthrin, efnið sem greindist í eplunum, er skordýraeitur. Það verkar á taugakerfi skordýra og getur einnig haft áhrif á taugakerfi spendýra við nægilega mikla útsetningu. Efnið er ekki lengur samþykkt til notkunar í plöntuverndarvörum innan ESB/EES sem Ísland fylgir. Samþykkið rann út 2019 eftir að umsókn um endurnýjun þess var dregin til baka. Matvælaöryggisstofnun Evrópu (EFSA) hefur jafnframt bent á að fyrirliggjandi rannsóknargögn fullnægi ekki núverandi vísindalegum kröfum til að hægt sé að ljúka áhættumati efnisins með fullri vissu. Mörg varnarefni geta verið skaðleg heilsu í of miklu magni. Hér á landi gilda strangar reglur um notkun þeirra og sett eru hámarksgildi fyrir það magn varnarefnaleifa sem má vera í matvælum og öðrum vörum. Viðmiðin eru ólík eftir löndum og til dæmis í Bandaríkjunum, Suður-Ameríku og Asíu eru leyfileg mörk mun hærri. Þá er leyfilegt að nota efni í sumum löndum sem búið er að banna í Evrópu. Natasa segir efnin geta haft mismunandi áhrif á heilsu fólks, allt eftir eiginleikum þeirra, magni og því hversu lengi fólk verður fyrir áhrifum efnanna. Hvernig er hámarksgildi ákveðið? Hámarksgildi er ákvarðað út frá rannsóknum á því hversu miklar leifar eru eftir þegar varnarefni er notað samkvæmt góðum starfsvenjum í landbúnaði, meðal annars með tilliti til skammta, fjölda meðferða og biðtíma fram að uppskeru. Það er í höndum stjórnvalda að hafa eftirlit með varnarleifum í matvælum til að tryggja öryggi neytenda. Hér á landi sinnir Matvælastofnun, MAST, þessu eftirliti. Kristín Elísabet Halldórsdóttir er fagsviðstjóri hjá MAST og sinnir þessu eftirliti. „Áður en hámarksgildi eru samþykkt er jafnframt metið hvort leifarnar geti skapað heilsufarslega áhættu fyrir neytendur. Við það mat er horft til bæði skammtíma- og langtímaneyslu og neyslumynsturs ólíkra hópa í Evrópu, þar á meðal barna og smábarna. Matvæli sem eru stór hluti af mataræði tiltekins hóps geta því vegið þungt í áhættumatinu. Ef fyrirhugað hámarksgildi gæti leitt til óásættanlegrar útsetningar er það ekki samþykkt.“ „Reglulega eru tekin sýni af vörum á markaði og við innflutning og kannað hvort magn varnarefnaleifa sé innan leyfilegra hámarksgilda. Almenningur er upplýstur þegar þörf krefur, eins og núna, ef vara uppfyllir ekki kröfur. “ Varnarefni langoftast innan marka Ísland tekur einnig þátt í vöktun varnarefnaleifa í matvælum ásamt öðrum Evrópuríkjum. Niðurstöðum er svo skilað til Matvælaöryggisstofnunar Evrópu, EFSA. „Samkvæmt nýjustu skýrslu EFSA, sem byggir á niðurstöðum frá árinu 2024, voru 96,7% þeirra 86.449 sýna sem tekin voru innan lögbundinna hámarksgilda. Í 58,4% sýnanna greindust engar mælanlegar leifar. Í 38,3% greindust leifar varnarefna, en þær voru innan leyfilegra marka. Um 1,8% sýnanna töldust ekki uppfylla kröfur þegar tekið hafði verið tillit til mælióvissu,“ segir Kristín. Hjálpar að skola? Flest okkar hafa eflaust vanið sig á það að skola ávexti áður en við borðum þá. En gerir það eitthvað og hreinsum við varnarefnin í burtu þannig? Kristín svarar því játandi. „Neytendum er almennt ráðlagt að skola ávexti og grænmeti vel undir rennandi vatni. Skolun fjarlægir óhreinindi og getur einnig dregið úr þeim varnarefnaleifum sem eru á yfirborði. Hún fjarlægir þó ekki endilega allar leifar, því það sem plantan tekur upp í gegnum rætur eða yfirborð getur setið í holdi eða fræjum,“ segir Kristín. Hún bendir einnig á að þegar tiltekin vara hefur verið innkölluð þá þýði ekki að skola vöruna. Þá ættu neytendur sem eiga vöruna að fylgja upplýsingum fyrirtækisins um að skila henni eða farga henni. Lífrænt borgar sig Kristín segir að fyrir þau sem vilji takmarka neyslu á varnarefnum borgi sig að kaupa lífrænt vottuð matvæli. „Þó að plöntuverndarefni séu almennt ekki leyfð í lífrænni ræktun geta leifar borist frá umhverfi eða nærliggjandi ræktun, eða leifar efna sitja í jarðveginum jafnvel mörgum árum eftir að það var síðast notað. Vottaðar lífrænar vörur eru engu að síður góður valkostur fyrir neytendur sem vilja draga úr útsetningu fyrir hefðbundnum varnarefnum.“ Segir þörf á meira eftirliti Natasa segir að undanfarin ár hafi eftirlit með varnarefnaleifum á Íslandi ekki verið nægilega umfangsmikið. „Sýnatökum hefur fækkað verulega. Árið 2007 þegar mælingar komu til Matís þá var verið að taka 300 sýni árlega en í ár verða þau um 130.“ Aukin þörf fyrir notkun varnarefna „Loftslagsbreytingar hafa áhrif á landbúnað, meðal annars með aukinni útbreiðslu sumra skaðvalda og plöntusjúkdóma. Slíkar breytingar geta aukið þörf fyrir notkun varnarefna,“ bætir Natasa við. Á sama tíma hefur innflutningur á ávöxtum, grænmeti og öðrum plöntuafurðum frá ólíkum heimshlutum aukist verulega. Vörurnar koma frá löndum þar sem reglur um notkun varnarefna og eftirlit með þeim geta verið mismunandi. „Öflugt eftirlit með varnarefnaleifum og öðrum mengandi efnum í matvælum er því mikilvægara en nokkru sinni fyrr til að tryggja öryggi matvæla og vernda heilsu neytenda. Ég vil því nota tækifærið og ítreka mikilvægi þess að auka fjölda sýna til mælinga á varnarefnaleifum frekar en að draga úr þeim.“