Í dag er íslenskt fjármálakerfi að mestu leyti í eigu almennings, bæði í gegnum beina eignaraðild sem hluthafar og óbeina aðild í gegnum lífeyrissjóði og ríkissjóð. Heiðrún Jónsdóttir, framkvæmdastjóri Samtaka fyrirtækja í fjármálaþjónustu, segir því ljóst að almenningur hafi verulega hagsmuni af því að fjármálakerfið sé vel rekið og umhverfi þess tryggi samkeppnishæfni. „Okkur hefur borið gæfa til þess að taka fjölmörg jákvæð skref til að tryggja samkeppnishæfni okkar gagnvart helstu nágrannaríkjum okkar. Síðustu ár hafa íslenskar aðstæður þó verið með þeim hætti að við erum með flesta skatta á bankana, auk þess sem þeir eru hæstir, þegar við horfum til þeirra ríkja sem við berum okkur saman við. Slíkar aðstæður eru til þess fallnar að veikja samkeppnishæfni Íslands sem mun til lengri tíma geta veikt lífskjör hérlendis,“ segir Heiðrún. Hún vísar einnig til þess að óvaxtaberandi bindiskylda hér á landi sé 3% á meðan hún er 1% í nágrannaríkjunum, sem Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hafi sagt að sé í reynd ígildi skattlagningar á banka, auk þess sem eiginfjárkröfur í reynd séu mun hærri. „Ofangreint, auk smæðar hagkerfisins, leiðir til þess að við búum ekki við samkeppnishæf vaxtakjör og hefur þetta verið tekið saman í svokallað Íslandsálag sem tilgreint var í Hvítbók um framtíðarsýn fyrir fjármálakerfið sem fjármálaráðuneytið gaf út árið 2018,“ segir Heiðrún. Greiða þrjá sértæka skatta Í dag eru 3 sértækir skattar lagðir á fjármálafyrirtæki sem önnur fyrirtæki á Íslandi greiða ekki, en því til viðbótar greiða fjármálafyrirtæki eftirlitsgjald vegna rekstrar Fjármálaeftirlitsins og gjald til að fjármagna rekstur embættis Umboðsmann skuldara. Þessir sértæku skattar eru svokallaður bankaskattur. Um er að ræða 0,145% skatt á skuldir fjármálafyrirtækja umfram 50 milljarða króna, fjársýsluskatt af launakostnaði sem nemur 5,5% af greiddum launum sem kemur til viðbótar við 6,35% tryggingagjald og svo er loks sérstakur fjársýsluskattur sem nemur 6% af hagnaði umfram 1 milljarð króna sem bætist ofan á hefðbundinn 20% tekjuskatt sem fjármálafyrirtæki greiða líkt og önnur fyrirtæki. Í heild námu sértækir skattar og gjöld um 21 milljarði króna í fyrra hjá viðskiptabönkunum fjórum og vátryggingarfyrirtækjunum fjórum. Á síðustu fimm árum nemur upphæðin 102 milljörðum króna að núvirði eða 88 millljörðum á verðlagi hvers árs. Þessu til viðbótar greiddu bankarnir yfir 30 milljarða króna í hefðbundinn tekjuskatt í fyrra. Óljóst hvernig skattheimtu verður háttað Í fjármálaáætlun sem fjármálaráðherra kynnti í lok síðasta mánaðar komu fram áform um aukna skattheimtu á fjármálafyrirtæki, án þess að það hafi verið skilgreint nánar. Framkvæmdastjóri þingflokks Samfylkingarinnar fullyrti opinberlega að sú skattheimta ætti að færa ríkissjóði sex milljarða króna en fjármálaráðherra tók síðar fram að málið væri á hugmyndastigi og að útfærslan lægi ekki fyrir. Fjármálaráðherra hafði áður sagt í viðtali að til skoðunar væri að skattleggja hagnað banka vegna verðbólgu sem hafi verið meiri en reiknað var með. „Ríkisstjórn Íslands, með flokkum sem lofuðu fyrir kosningar að hækka ekki skatta á almenning og fyrirtæki, hefur nú boðað aukna skattheimtu sem er ýmist orðað „fyrirtæki í fjármálaþjónustu“ eða á „bankana“. Óljóst er hvernig þessi umtalsverða boðaða skattahækkun verður útfærð, hvort um sé að ræða tímabundna eða varanlega skattheimtu og að hverjum hún beinist enda eru mörg fyrirtæki í fjármálaþjónustu, ekki eingöngu bankar,“ segir Heiðrún. Þá sé óljóst á hvaða skattstofni eigi að byggja, enda séu áhrif verðbólgu á afkomu banka margvísleg. „Að setja enn einn sértækan skatt á fjármálakerfið eða hækka núverandi skatta, virðist afar illa ígrunduð hugmynd, þó ekki sé fastara að orði kveðið.“ Samanburður á afkomu við nágrannalöndin eða arðsemismarkmið sem Bankasýsla ríkisins setti bönkum í eigu ríkisins bendi þá ekki til þess að reksturinn hafi notið einhvers sem kalla mætti hvalreka. Bankarekstur sé í eðli sínu sveiflukenndur og horfurnar í bankarekstri geti breyst hratt þegar verr árar í efnahagslífinu. Hundruð milljarða í tekjur til ríkisins Heiðrún bendir á að ríkið hafi haft verulegar tekjur af fjármálageiranum síðustu ár, bæði sem stærsti einstaki eigandi banka hér á landi og af almennum og sértækum sköttum á greinina. Frá árinu 2021, fyrsta heila árinu eftir lækkun svonefnds bankaskatts, hafa tekjur ríkissjóðs og sveitarfélaga af bönkum og tryggingafélögum numið um 710 milljörðum króna að núvirði, þar af ríflega helmingur vegna eignarhalds og tæplega helmingur vegna skatttekna. Ríkið seldi hlut sinn í Íslandsbanka fyrir 234 milljarða að núvirði í núverandi skattaumhverfi, og hefur þar að auki fengið 145 milljarða í arð frá Íslandsbanka og Landsbankanum frá árinu 2021. Auk þess má áætla að skatttekjur ríkisins af starfsemi bankanna, að meðtöldum skattgreiðslum vegna launa, hafi numið um 330 milljörðum króna að núvirði á þessu fimm ára tímabili, þar af yfir 100 milljarðar að núvirði vegna sértæka skatta og gjalda á fjármálafyrirtæki sem ekki eru lagðir á aðrar atvinnugreinar hér á landi. Um 90 milljarðar vegna skatta tengdum launum og um 140 milljarðar í hefðbundinn tekjuskatt lögaðila. „Það er því vandséð að ríkið hafi ekki haft nægar tekjur af fjármálageiranum og hefðum við talið heppilegra að leitað væri annarra leiða en að ráðast í frekari skattheimtu,“ segir Heiðrún. Sitja uppi með aukna skattbyrði Það sé að einhverju leyti sérkennilegt hversu mikil áhersla sé lögð á sértæka skattheimtu í ljósi þess að viðskiptabankarnir eru að mestu í beinni og óbeinni eigu almennings. Um 11% bankakerfisins sé í beinni eigu einstaklinga en almenningur á einnig 29% í gegnum lífeyrissjóði og 39% í gegnum ríkissjóð, alls 78%. Því til viðbótar eigi fjöldi einstaklinga einnig óbeint í bönkum, til að mynda í gegnum verðbréfasjóði. Það sé því nokkuð ljóst hverjir sitja uppi með aukna skattbyrði. „Að undanförnu hafa stjórnvöld einnig sagst vilja grípa til aðgerða til að skapa hagfelldara lánaumhverfi fyrir almenning. Við erum meira en tilbúin að leita lausna í þeim efnum og stóðum til að mynda fyrir ráðstefnu með frambjóðendum fyrir síðustu kosningar um slíkt. Það verður ekki séð hvernig þessi boðaða skattahækkun sé til þess fallin að styðja við þá vegferð,“ segir Heiðrún. Tímasetningin sé einnig afar óheppileg en það er ekki nema ár síðan ríkissjóður seldi hlut sinn í Íslandsbanka. „Ekkert í kringum söluna benti til þess að ríkisstjórnin myndi boða frekari skattlagningu á bankana innan við ári síðar. Ljóst er að með frekari skattlagningu þá er verið að rýra eign hluthafa í bönkunum, þar með talið þeirra sem keyptu hluti af ríkissjóði í góðri trú, en einnig rýra verðmæti eignarhlutar ríkisins í Landsbankanum,“ segir Heiðrún. Þegar kemur að erlendri fjárfestingu hafi smæð markaðarins og þyngri álögur dregið úr því að erlent fjármagn komi inn á íslenskan fjármálamarkað, en slíkar fjárfestingar séu til þess fallnar að styrkja samkeppnishæfnina og fjölbreytileika. „Kárnar nú gamanið þegar við bætist óstöðugleiki og ófyrirsjáanleiki stjórnvalda annars vegar og hærri skattar hins vegar. Allt er þetta mannanna verk sem hægt er að vinda ofan af ef vilji er fyrir hendi,“ segir Heiðrún. Lykill að auknum hagvexti og bættum lífskjörum Að sögn Heiðrúnar er mikil gerjun í gangi á sviði fjártækni, þar sem Ísland getur verið framarlega í nýsköpun og stafrænum lausnum til að tryggja enn hagkvæmari rekstur bankanna. Íslenskir bankar hafi þegar náð verulegri hagræðingu með þróun sjálfvirkni- og tæknivæðingu, og hefur þannig framleiðni aukist vrulega á hvern starfsmann. Hærri skattar séu þó meðal annars til þess fallnir að draga úr getu bankanna til að fjárfesta í nýsköpun og stafrænum lausnum, sem gæti leitt til þess að Ísland dragist verulega aftur úr í alþjóðlegri samkeppni og minnki möguleika til að laða að fjármálafyrirtæki frá öðrum löndum. Það skipti sköpum að stjórnvöld horfi til framtíðar. „Fjármálaþjónusta hefur verið og mun vera lykill að auknum hagvexti og betri lífskjörum á Íslandi næsta áratuginn, en nauðsynlegt að hún sé nýtt á skynsaman og framsækinn hátt. Með því að efla nýsköpun og innleiða tæknilausnir eins og fjártækni og gervigreind má gera bankakerfið aðgengilegra og skilvirkara fyrir fyrirtæki og einstaklinga,“ segir Heiðrún. Greinin birtist í sérblaði Viðskiptablaðsins um SFF daginn .