Sókn í aukna verðmæta­sköpun hefur sjaldan, ef nokkurn tíma, verið mikilvægari fyrir ís­lenskt hag­kerfi. Þetta segir Kon­ráð S. Guðjóns­son hag­fræðingur í skrifum eftir hring­ferð með Samtökum fyrir­tækja í sjávarút­vegi, þar sem hann hélt sex erindi um stöðu út­flutnings­greina, sjávarút­vegs, fisk­eldis og framtíðaráskoranir ís­lensks hag­kerfis. Kon­ráð segir tvær ástæður sér­stak­lega liggja að baki. Annars vegar hafi út­flutningur, sem sé undir­staða velsældar í litlu opnu hag­kerfi, ekki vaxið frá árinu 2017 og raunar dregist saman. Hins vegar sé þjóðin að eldast hratt og Ís­lendingum á vinnu­aldri hætt að fjölga. „Sókn í verðmæta­sköpun hefur mögu­lega aldrei verið mikilvægari,“ skrifar Kon­ráð. Út­flutningur staðið í stað þrátt fyrir hag­vöxt Í glærum Kon­ráðs kemur fram að lands­fram­leiðsla hafi aukist um 19% frá 2018 til 2025, en út­flutningur hafi á sama tíma dregist saman um 1% að raun­virði. Þar vegur meðal annars sam­dráttur í neyslu ferða­manna, flutningum með flugi, sjávar­afurðum og áli, þótt fisk­eldi, hug­búnaður, lyfja- og lækninga­vörur og aðrar greinar hafi vegið á móti. Kon­ráð segir að þrátt fyrir stöðnun út­flutnings hafi tekist að halda uppi kröftugum hag­vexti um tíma. Lítill hag­vöxtur síðustu misseri bendi hins vegar til þess að ákveðnum mörkum hafi verið náð. Þá blasi við að út­gjöld ríkisins muni aukast hratt vegna öldrunar þjóðarinnar. Sam­kvæmt mati sem Kon­ráð birtir mun kostnaður við heil­brigðis­mál og mál­efni aldraðra, að óbreyttu, aukast um 160 milljarða króna að raun­virði á næstu tíu árum. Hægt sé að mæta því með hærri sköttum eða niður­skurði í öðrum mála­flokkum, til dæmis mennta­málum eða vega­gerð. Kon­ráð segir litla stemningu fyrir slíkum leiðum. Eftir standi því ein raun­hæf leið Sjávarút­vegur lykil­grein víða um land Kon­ráð leggur sér­staka áherslu á að sjávarút­vegur og fisk­eldi skipti miklu meira máli utan höfuð­borgar­svæðisins en tölur fyrir hag­kerfið í heild gefi til kynna. Beint fram­lag sjávarút­vegs og fisk­eldis til lands­fram­leiðslu var um 5% árið 2025, sem er lítið í sögu­legu sam­hengi. En í mörgum sveitarfélögum er hlut­fallið allt annað. Í sumum sveitarfélögum nemur beint fram­lag fisk­veiða, vinnslu og fisk­eldis um og yfir 20% af svæðis­bundnum tekjum og í nokkrum til­fellum allt að helmingi. Á höfuð­borgar­svæðinu er hlut­fallið hins vegar aðeins um 2%. Kon­ráð segir þetta skýra að ein­hverju leyti hvers vegna íbúar höfuð­borgar­svæðisins eigi stundum erfiðara með að tengja við mikilvægi sjávarút­vegs og fisk­eldis í dag­legu lífi. Í glærum hans kemur meðal annars fram að um 40% af „þjóðar­fram­leiðslu“ Vopna­fjarðar tengist sjávarút­vegi, miðað við dreifingu starfa. Þá sýnir saman­burður á sveitarfélögum að sjávarút­vegur er undir­staða at­vinnulífs í stórum hluta landsins. Af­urða­verð hefur bjargað miklu Kon­ráð segir sjávarút­veginn hafa verið í tals­verðum mót­vindi síðustu misseri. Þar hafi minnkandi afli og óhagstæð þróun gengis krónunnar vegið þungt, auk annarra þátta á borð við tolla­stríð og hækkun veiði­gjalda. Á móti hafi mikil hækkun af­urða­verðs vegið veru­lega upp á móti. Í glærunum kemur fram að út­flutnings­verð ís­lenskra sjávar­afurða hafi hækkað mun meira en al­mennt verðlag í við­skiptalöndum Ís­lands frá árinu 2005. Þá hafi verðið einnig hækkað meira en verð á sjávar­afurðum og mat­vöru al­mennt á mikilvægum mörkuðum. Kon­ráð segir Ís­land þar hafa „frábæra sögu að segja“. Eftir­spurn eftir ís­lenskum sjávar­afurðum hafi greini­lega aukist. Hann varar þó við því að verðhækkun á skömmum tíma geti gengið hratt til baka. Ef það gerist á sama tíma og veiðigjöld reiknast af háu verði geti það reynst mörgum fyrir­tækjum þungur baggi. Fisk­eldi standi frammi fyrir annarri stöðu. Þar sé verðþróun á heims­markaði fyrir lax nú mikil áskorun fyrir unga at­vinnu­grein. Krónan of sterk og launin hæst í Evrópu Kon­ráð segir að þróun krónunnar hafi verið óhagstæð út­flutnings­greinum. Nafn­gengi krónunnar hafi verið til­tölu­lega stöðugt, en þar sem verðbólga og launa­hækkanir hafi verið meiri hér á landi en í við­skiptalöndum hafi raun­gengið hækkað veru­lega. Í glærum hans kemur fram að raun­gengi krónunnar sé í hæstu hæðum, hvort sem miðað er við neyslu­verð eða launa­kostnað. Þá sýna gögn Eurostat, sem Kon­ráð vísar til, að launa­kostnaður á vinnu­stund í fram­leiðslu­iðnaði var hæstur á Ís­landi meðal EES-ríkja árið 2025. „Út af fyrir sig er jákvætt að gengið sé til­tölu­lega sterkt og launin séu há, en Ís­land var launa­hæsta land EES árið 2025. Verðmæta­sköpun hag­kerfisins verður hins vegar að standa undir þeim titli en óttast má að svo sé ekki,“ skrifar Kon­ráð. Hann segir hátt raun­gengi því veru­lega áskorun fyrir allar út­flutnings­greinar. ESB-um­ræðan og sjávarút­vegurinn Kon­ráð fjallar einnig um mögu­leg áhrif aðildar Ís­lands að Evrópu­sam­bandinu á sjávarút­veg, í ljósi þess að þjóðar­at­kvæða­greiðsla um fram­hald aðildar­viðræðna hefur verið sett á dag­skrá 29. ágúst. Hann segir Ís­lendinga mjög ósammála um hvort hags­munum landsins sé best borgið innan eða utan ESB. Þegar horft sé ein­göngu til sjávarút­vegs virðist hins vegar nær al­gjör sam­staða um að ís­lenskum sjávarút­vegi sé betur borgið utan sam­eigin­legrar sjávarút­vegs­stefnu ESB. Kon­ráð segir fisk­veiði­stjórnunar­kerfi Ís­lands og þá um­gjörð sem hér hafi verið byggð upp ein­fald­lega betur fallna til árangurs en kerfi ESB. Í glærunum ber hann saman ís­lenska kerfið og sam­eigin­lega fisk­veiði­stefnu ESB. Þar kemur meðal annars fram að á Ís­landi stýri vísinda­leg ráðgjöf í reynd leyfi­legum heildar­afla, kvótar séu fram­seljan­legir, fyrir­sjáan­leiki meiri og efna­hags­legir hvatar sterkari. Í kerfi ESB sé út­hlutun pólitískari, sveigjan­leiki minni og fastar hlut­falls­reglur milli ríkja skipti miklu. Ís­land mun hag­kvæmara en Bret­land Til að setja ís­lenskan sjávarút­veg í sam­hengi ber Kon­ráð hann saman við Bret­land, sem hann telur einna saman­burðar­hæfast þótt saman­burðurinn sé ekki full­kominn. Niður­staðan er skýr að hans mati. Ís­lenskur sjávarút­vegur sé mun hag­kvæmari. Sam­kvæmt glærunum er afli á hvern bát sjöfalt meiri á Ís­landi en í Bret­landi og virðis­auki á hvern starfandi í fisk­veiðum og fisk­eldi þre­falt meiri. Fram­leiðniþróun hefur einnig verið hag­felldari á Ís­landi og laun í fisk­veiðum og fisk­eldi eru mun hærri hér á landi en í Bret­landi. Kon­ráð veltir því upp hvað myndi gerast ef ís­lenskur sjávarút­vegur væri líkari þeim breska. Með varfærinni nálgun gæti virðis­auki verið 50 til 225 milljörðum króna lægri, lands­fram­leiðsla 1 til 2% minni og ráðstöfunar­tekjur á mann lægri. Ef óbein áhrif væru tekin með gætu verðmæta­sköpun, skatt­spor og kaup­máttur verið allt að 5% lægri. Kon­ráð leggur þó áherslu á að túlka beri slíkar tölur af varfærni. Aðal­at­riðið standi samt óhaggað: ís­lenskur sjávarút­vegur sé í fremstu röð og standi sjávarút­vegi í Evrópu mun framar. Þarf stöðugra rekstrar­um­hverfi Kon­ráð segir að aukin verðmæta­sköpun í út­flutnings­greinum sé auðvelt mark­mið að nefna en erfiðara að fram­kvæma. Árangur í at­vinnu­rekstri krefjist fyrst og fremst út­sjónar­semi og dugnaðar starfs­fólks, stjórn­enda og eig­enda. En hag­fellt rekstrar­um­hverfi sé for­senda þess að hægt sé að beisla þann dugnað. Hann segir reglu­verk og rekstrar­um­hverfi þurfa að vera eins stöðugt og hægt er svo fyrir­tæki geti gert langtímaáætlanir og ráðist í fjár­festingar. En stöðug­leiki einn og sér dugi ekki ef um­hverfið er slæmt. Skatt­lagning og reglu­verk þurfi einnig að vera hag­felld fyrir at­vinnu­starf­semi. Í lok glæru­kynningarinnar dregur Kon­ráð saman hvað þurfi til að knýja áfram næsta vaxtar­skeið: ný tækifæri í nýjum greinum, á nýjum svæðum og með nýrri tækni, skyn­sam­legt skatta­um­hverfi, hag­fellt reglu­verk, sam­keppnis­hæfni í kostnaði og stöðugt rekstrar­um­hverfi. Niður­staða hans er að vaxandi út­gjöld vegna öldrunar þjóðarinnar, stöðnun í út­flutningi og hátt raun­gengi geri sókn í verðmæta­sköpun ekki aðeins æski­lega heldur nauð­syn­lega.