Meirihlutaálit utanríkisnefndar um þings­ályktunartillögu Þorgerðar ­Katrínar Gunnarsdóttir utanríkisráðherra um þjóðaratkvæðisgreiðslu um framhald aðlögunarviðræðna Íslands að Evrópusambandinu er um margt forvitnileg. Það er ekki síst sá hluti umsagnarinnar þar sem fjallað er um sérfræðiálit Hagfræði­stofnunarinnar um áhrif mögulegrar aðildar Íslands að ESB sem vekur athygli. Ekki síst að ekkert er fjallað um í nefndarálitinu um ákaflega nærtækt dæmi sem hreinlega kallar á umræðu. Sem kunnugt er fór fjárlagahallinn hér á landi yfir þrjú prósent fyrir nokkrum árum vegna viðbragða ríkisvaldsins við Reykjaneseldum. Slíkt brýtur í bága við stöðugleika- og vaxtarsáttmála ESB og eins og dæmin frá Finnlandi sýna væri íslenska ríkið að greiða sektir til ESB til viðbótar við aðrar greiðslur til sambandsins ef ríkið hefði átt aðild að ríkjasambandinu. Eins og fjallað var um í Viðskiptablaðinu í vor ganga menn í Brussel hart gegn ­Finnum um þessar mundir. Sáttmálinn tiltekur að fjárlagahalli ESB ríkja fari ekki yfir 3% af þjóðarframleiðslu og að skuldir séu undir 60% af þjóðarframleiðslu. Ef ríki fer yfir þessi mörk getur ESB hafið formlegt sektarferli sem kallast Excessive Deficit Procedure (EDP) og getur sektin numið allt að 0,5% af þjóðarframleiðslu. ESB hóf í janúar sl. sektarferli (EDP) gagn­vart Finnlandi þar sem halli fjárlaga 2024 var 4,4% og áætlaður halli 2025 er 4,3%. Helsta ástæða fjárlagahallans í Finnlandi er Rússlandsógnin. Eftir innrásina í Úkraínu 2022 hækkaði Finnland útgjöld sín til varnarmála gríðarlega. Árið 2021 voru þau 1,2% af þjóðarframleiðslu en 2024 voru þau yfir 2,3% og markmiðið er 3% fyrir 2029. Til að réttlæta þessa útgjaldaaukningu fyrir ESB studdist Finnland við svokallaða „national escape clause“, sem leyfir aukinn halla vegna varnarmála. ESB taldi hins vegar að það ætti ekki við um alla 1,4% framúrkeyrsluna. Til að auka enn á hallann missti Finnland næstum 93% af viðskiptum við Rússland sem námu um 12 milljörðum evra. Einnig hætti orkuinnflutningur frá Rússlandi sem var áður um þriðjungur og orkukostnaður hækkaði um 109%. Þrátt fyrir þessar hremmingar þurfa ­Finnar nú að leggja fram nákvæma áætlun í Brussel fyrir 30. apríl 2026 um það ­hvernig ætlunin sé að ná hallanum niður fyrir 3% ­fyrir árslok 2028. Verði ekki farið að þessu getur ESB lagt á Finna sektir sem nema allt að 0,5% af þjóðarframleiðslu. Sú upphæð gæti numið allt að 202 milljörðum króna. ESB neyðir því Finna í niðurskurð á velferð, heilbrigðisþjónustu og öðrum félagslegum þáttum á sama tíma og útgjöld til hermála aukast og nettógreiðslur til Brussel halda áfram sem fyrr. Finnland getur sem ESB ríki og meðlimur NATO ekki komið í veg fyrir þessar sektir kjósi ESB að beita heimild sinni. Einu mögulegu viðbrögð Finna eru að breyta samsetningu fjárlaga með niðurskurði á velferðarþjónustu þar sem vitað er að útgjöld til hermála munu aukast. Það er líka forvitnilegt hvað nefndar­meirihlutinn hefur eftir Hagfræðistofnun þegar kemur að vaxta- og fasteignamálum, sem hafa til þessa þótt vera helsta gulrótin sem hægt væri að nota til að eggja kjósendur til þess að styðja aðild. Þar kemur meðal annars fram að að eignar­haldskostnaður (eigandi með lán) húsnæðis á Íslandi sé 17,2% af ráðstöfunar­tekjum. Þar eru tekin nokkur dæmi um ESB-lönd til samanburðar: Lúxemborg (31,8%), Portúgal (23,4%), Grikkland (20%) og Frakkland (18,1%). Þar kemur einnig fram að ástæðan fyrir því að vextir hér á landi séu almennt hærri en í Evrópu að jafnaði hafi lítið með gjald­miðilinn að gera. Eins og segir orðrétt í álitinu: ­„Munurinn skýrist að hluta til af hærri verðbólguvæntingum hér á landi en einnig af dýru fjármálakerfi, minni samkeppni og háum sköttum á fjármálastofnanir.“ Með öðrum orðum er það vinnumarkaðs­líkanið, sem stuðlar að launahækkunum umfram framleiðniaukningu hagkerfisins og þar af leiðandi verðbólgu, og umsvifa­mikil sértæk skattheimta á fjármálafyrirtækja á fjármálageirann sem leiða til þess að vaxtakostnaðurinn er hærri hér á landi en ella. Það skýtur því skökku við að ríkisstjórn sem vill hefja á ný aðlögunarviðræður við Evrópusambandið, meðal annars vegna þess að hún telur það ranglega geta leitt til lægra vaxtastigs, skuli nú boða enn frekari ­hækkun bankaskatts. Skattheimtan eins og hún er í dag kostar lántaka á fjórða hundrað þúsund krónur á ári sé miðað við fimmtíu milljón ­króna fasteignalán en það er greinilegt að ríkis­stjórninni finnst það ekki nóg. Þessi leiðari birtist fyrst í Viðskiptablaðinu sem kom út 20. maí 2026.