Kon­ráð S. Guðjóns­son hag­fræðingur segir að ný skýrsla er­lends sér­fræðinga­hóps um val­kosti Ís­lands í gjald­miðlamálum sé að mörgu leyti gagn­legt inn­legg í um­ræðuna, en að hún svari ekki þeirri stóru spurningu hvort Ís­land eigi að taka upp evru. Í ítar­legri um­fjöllun á heimasíðu sinni segir Kon­ráð að skýrslan sýni með skýrum hætti að kostnaður fylgi því að vera með aðra mynt en helstu við­skiptalönd. Það hafi meðal annars áhrif á fjár­magns­kostnað og við­skipta­kostnað. Hann telur hins vegar að fjár­mála- og efna­hags­ráðu­neytið hafi gengið lengra en skýrslan sjálf gefi til­efni til þegar ráðu­neytið kynnti niður­stöðurnar á þann veg að kostnaðurinn við krónuna væri veru­legur og lík­lega að jafnaði meiri en ábatinn af sjálf­stæðum gjald­miðli. „Ekkert er að finna um þetta í saman­tekt skýrslunnar,“ skrifar Kon­ráð. Hann vísar jafn­framt til þess að Cat­herine L. Mann, sem stýrði sér­fræðinga­hópnum, hafi sagt í Kastljósi að skýrslunni hafi ekki verið ætlað að leiða fram eina niður­stöðu um hvort Ís­land ætti að taka upp evru. Hild­e C. Bjørn­land, sem einnig sat í hópnum, hafi tekið undir það. Kon­ráð segir mikilvægustu niður­stöðu skýrslunnar lík­lega vera þá að sama hvaða gjald­miðil Ís­lendingar kjósi þurfi að gera veru­legar um­bætur ef ná eigi fram verð- og gengis­stöðug­leika og lægri vöxtum. Þar skipti vinnu­markaðurinn mestu máli. Úr færslu Konráðs. Hann er gagn­rýninn á um­mæli for­seta ASÍ á ráð­stefnu um skýrsluna, þar sem fram kom að hann sæi ekki sam­hengi milli upp­töku evru og vinnu­markaðslíkansins. Kon­ráð segir þau orð ekki vekja bjartsýni um að nauð­syn­leg skil­yrði fyrir meiri stöðug­leika verði upp­fyllt. Segir ranga mynd dregna upp af krónunni Kon­ráð beinir harðri gagn­rýni að þeirri mynd sem skýrslan dregur upp af sveiflum krónunnar. Hann segir stærsta galla skýrslunnar vera að hún byggi að miklu leyti á veröldinni eins og hún var fyrir, í kringum og eftir fjár­mála­kreppuna. Með því verði ályktanir um að krónan sé fremur sveiflu­magnandi en sveiflu­jafnandi byggðar á tíma­bili sem endur­spegli ekki endi­lega núverandi stofnanaum­gjörð. „Kol­rangt að krónan sé sér­stak­lega sveiflu­kennd sama hvernig á það er litið,“ skrifar Kon­ráð. Hann segir sögu­lega rétt að krónan hafi verið sveiflu­kennd, en að það eigi síður við síðasta rúma ára­tug. Frá um 2013 hafi krónan verið á svipuðu róli og margar aðrar myntir, bæði stórar myntir og saman­burðar­hæfar myntir lítilla opinna hag­kerfa. Að hans mati virðist skýrslan gefa of lítinn gaum að þeim breytingum sem orðið hafa eftir fjár­mála­kreppuna. Þar nefnir hann meðal annars þjóðhags­varúðartæki, upp­gjör slita­búa bankanna og breytta peninga­stefnu. Kon­ráð telur því að skýrslan horfi að of miklu leyti til eldri reynslu af krónunni og dragi of víðtækar ályktanir út frá henni. Fjár­magns­flæðið minna sveiflu­kennt eftir höft og slita­bú Svipuð gagn­rýni kemur fram hjá Kon­ráði um um­fjöllun skýrslunnar um fjár­magns­flæði til og frá landinu. Í skýrslunni er mikið gert úr því að fjár­magns­flæði sé sveiflu­kennt og geti ýtt undir hag­sveiflur. Kon­ráð segir það hafa verið rétt fyrir fjár­mála­kreppuna og árin á eftir henni, þegar unnið var úr af­leiðingum falls bankanna og fjár­magns­höft voru af­numin í skrefum. En eftir að stærstu flækjurnar voru leystar hafi myndin breyst veru­lega. Hann segir að ef horft sé til tíma­bilsins frá 2016, þegar búið var að gera upp slita­bú föllnu bankanna og stór skref stigin í losun hafta, komi fram allt önnur mynd. Þá mælist sveiflan í fjár­magns­flæði mun minni og Ís­land standi nær Eystra­salts­ríkjunum en litlum opnum hag­kerfum al­mennt. Kon­ráð úti­lokar ekki að ein­hverjir telji rétt að taka fjár­mála­kreppuna með í slíkum saman­burði. Hann segir hins vegar að vegna mikilla breytinga á stofnanaum­gjörð sé réttara að miða við það fyrir­komu­lag sem nú er við lýði. Segir ályktun um utan­ríkis­verslun villandi Ein helsta niður­staða skýrslunnar, sem hefur vakið mikla at­hygli, er að krónan veiti ekki nægi­lega sveiflujöfnun í gegnum utan­ríkis­verslun. Kon­ráð telur þessa ályktun villandi. Hann bendir á að í einum lykilkafla sé aðeins skoðað hvernig út­flutningur sjávar­afurða og áls bregst við gengis­veikingu. Niður­staðan sé fyrir­sjáan­lega sú að áhrifin séu lítil, enda séu þessar greinar þess eðlis að magn­viðbrögð við gengis­breytingum séu tak­mörkuð. Vandinn sé hins vegar sá að ályktunin sé síðan yfir­færð á utan­ríkis­verslun í heild. „Það er vægast sagt villandi ályktun þar sem þessar tvær greinar standa undir aðeins þriðjungi af út­flutnings­verðmætum,“ skrifar Kon­ráð. Hann líkir þessu við að horfa ein­göngu á mat­væla­verð og bensín­verð og draga síðan ályktanir um verðbólgu í heild. Það geti gefið ein­hverja vís­bendingu en sé ekki fullnægjandi grunnur fyrir al­menna niður­stöðu. Kon­ráð bendir einnig á að ekki sé fjallað nægi­lega um áhrif gengis­veikingar á inn­flutning. Þegar krónan veikist færist eftir­spurn frekar inn í landið og inn­flutningur dregst saman. Slíkt geti einnig haft sveiflu­jafnandi áhrif. Ekki bara evra eða króna heldur leik­reglurnar Kon­ráð telur að skýrslan hafi fleiri ann­marka. Hann bendir meðal annars á að Ís­land sé þegar hluti af innri markaði ESB og að taka þurfi áætlunum um 5 til 30% ávinning af auknum við­skiptum með fyrir­vara. Hann segir einnig að það skipti máli að Ís­land væri fyrsta há­tekjuríkið til að taka upp evru. Mörg þeirra ríkja sem hafi notið mikils ávinnings af aðild að ESB og síðar evru hafi gert það út frá lægri kostnaði, þar á meðal lægri launum. Þá gagn­rýnir hann að lítið sé fjallað um hvaða gengi krónunnar yrði notað ef Ís­land tæki upp evru. Ís­land sé há­tekjuríki með sterka mynt, jafn­vel of sterka um þessar mundir, og því þyrfti lík­lega að taka upp evru við tölu­vert veikara gengi krónu en nú er. Kon­ráð segir jafn­framt að í skýrsluna vanti til­raun til að meta hversu mikið vextir gætu lækkað við upp­töku evru. Það sé mikilvægt, ekki síst þar sem oft hafi verið talað um að evran gæti skilað heimilum miklum sparnaði í vaxta­kostnaði. Hann nefnir þó einnig at­riði sem hefðu getað styrkt rök fyrir upp­töku evru. Þar vísar hann til rannsókna Hélène Rey um að í heimi frjálsra fjár­magns­hreyfinga sé sjálf­stæð peninga­stefna smárra ríkja mun tak­markaðri en oft sé haldið fram. Kon­ráð segir að skýrslan hefði mátt kafa dýpra í þau álita­efni. Spyr hvort vilji sé til að breyta vinnu­markaðnum Niður­staða Kon­ráðs er ekki sú að krónan sé galla­laus eða að evran komi ekki til greina. Þvert á móti segir hann að gjald­miðla­fyrir­komu­lag Ís­lands sé áfram flókið úr­lausnar­efni. Hann telur þó að skýrslan svari ekki spurningunni um hvort Ís­land eigi að taka upp evru og hafi heldur ekki átt að gera það. Aðal­at­riðið sé að hvaða gjald­miðill sem verði fyrir valinu þurfi Ís­lendingar að fylgja leik­reglum hans. Það hafi þeir ekki gert nægi­lega vel með krónuna hingað til. Kon­ráð segir að nánast það sama þurfi til að ná verðstöðug­leika og lágum vöxtum með krónu og með evru. Í báðum til­vikum skipti launa­myndun og vinnu­markaður lykilmáli. Hann endar því á annarri spurningu en þeirri hvort taka eigi upp evru. „Kannski er rétta spurningin hvað evru varðar miklu frekar: Er pólitískur vilji til þess að breyta 88 ára gömlum lögum um stéttarfélög og vinnu­deilur svo að hægt sé að tryggja launaþróun sem samræmist stöðugu verðlagi?“