Sá sem þróar forrit eins og Instagram hefur meiri áhrif með sköpunkrafti sínum en sá sem deilir myndlistinni sinni þar, að skapa reglurnar er áhrifameira en að tjá sig innan þeirra. Þetta er ein frumforsenda sýningarinnar Strange Rules sem opnaði í Feneyjum í byrjun maí. „Fólk hefur mismunandi skoðanir, hvort þetta er gott eða slæmt, ég tek ekki beint afstöðu, en þegar kemur að því að ræða hlutverk listar í heiminum í dag þá held ég að þetta sé óumflýjanleg staðreynd sem þarf að takast á við,” segir breski listamaðurinn Mat Dryhurst, sem er einn sýningarstjóra Strange Rules, í samtali við Lestina á Rás 1. Yfirstandandi tæknibreytingar voru ekki áberandi á aðalsýningu Feneyjatvíæringsins sem var opnaður á sama tíma, en þessi hliðarviðburður á vegum Berggruen-lista og menningarstofnunarinnar í Palazzo Diedo hefur vakið nokkuð umtal fyrir ferska nálgun á tækni og list. Sýningunni er ætlað að kynna hugtakið reglulist eða protocol ar t á ensku, en á sýningunni eru verk eftir fjölda listamanna og reyndar einnig vísindamenn sem vinna á einhvern hátt með samskiptareglurnar, prótokolin, sem móta rammann, hvatana og reglurnar, sem ríkja í hinum stafræna heimi og víðar. Endurskrifar reglubók lífsins Enska hugtakið protocol í samhengi tækninnar er yfirleitt þýtt sem samskiptareglur og á við einhvers konar verklýsingu eða aðferðarlýsingu í vinnu tölva. „Við notum þetta yfir kerfi sem hefur mótandi áhrif á allt það sem eftir kemur. Öll samskipti á internetinu byggjast til dæmis á tilteknum samskiptareglum, TCIP-prótokolinu. Það sem prótokol gerir er að setja upp ákveðnar reglur sem gerir öllu sem á eftir kemur kleift að gerast, það er yfirskipað hlutunum eða er undirstaðan… eftir því hvernig þú lítur á það,” segir Dryhurst. „Okkur finnst vera svipaðir hlutir í gangi í hugmyndadrifinni listsköpun eða kannski bara listsköpun almennt. Þegar við skoðum listaverk erum við alltaf að velta fyrir okkur þráðunum sem tengja það við önnur verk listamannsins. Þannig að listamaður gerir plötu eða sýningu eða gjörning eða skrifar tíst, en hluturinn sprettur úr ákveðnu samhengi. Hann hefur tiltekna vinnuaðferð eða afstöðu, leyfir sér ákveðna hluti en aðra alls ekki. Þannig að það mætti hugsa um listsköpun einstaklings sem reglukerfi. Sá sem forritar hugbúnað er að búa til álíka reglukerfi. Það er þessi hliðstæða sem við erum að skoða í sýningunni.” Sýninguna vinnur Mat Dryhurst með eiginkonu sinni og samstarfskonu, tónlistarkonunni Holly Herndon, og sýningarstjórunum Hans Ulrich Obrist og Adriönu Rispoli. Þau Herndon og Dryhurst hafa undanfarinn áratug verið í áhrifamiklir hugsuðir á mörkum lista og nýrrar tækni. Hann segir marga listamennina sem eiga verk í sýningunni hafa mjög skýrar reglur um hvernig þeir vinna og listaverkin séu afleiðingar af regluverkinu. En á sýningunni er einnig verk eftir fólk úr öðrum geirum sem býr til reglur, skapar flókin kerfi sem hafa oft á tíðum óvæntar eða ófyrirsjáanlegar afleiðingar. Hann nefnir til dæmis líffræðinginn Michael Levin og tölvunarfræðinginn Kenneth Stanley. „Levin er bókstaflega að endurskrifa reglubók lífsins – hann sem sagt sannfærir orma um að láta sér vaxa tvo höfuð í stað eins. Það er hægt að fylgjast með þessum tvíhöfða ormum í sýningunni. Ken Stanley forritaði hins vegar þróunar-reglukerfi sem gerir fjölda fólks kleift að taka þátt í þróunarferli stafrænna mynda. Eftir því sem fleiri taka þátt því meira vindur þróunarsögu myndanna fram – mjög forvitnilegt og skrítið,” segir hann. „Okkur langaði til að skoða öll þessi skrítnu reglukerfi og reyna að draga fram það sem ég held að allir skynja núna, meðvitað eða ómeðvitað, að við séum þessir tvíhöfða ormar. Reglurnar hafa breyst. Það skiptir ekki máli hvaða svið mannlífsins þú skoðar, allir skynja að við stöndum á tímamótum. En það hefur ekki átt sér stað neitt almennilegt uppgjör, hvorki í listinni né í almennri umræðu – við erum enn þá að reyna að skilja hvað þetta þýðir.” Grunneiningar listheimsins að riðlast Verkin á sýningunni Strange Rules eru gríðarlega ólík: 1000 ára löng gervigreindarbíómynd, málverk gerð af vél sem var þjálfuð á verkum ítalskra fútúrista og kynningarefni amerískra hertækniframleiðenda, sölubás hugmynda og heimspekikenninga sem njóta vinsælda í afkimum internetsins, dáleiðsla, og verk sem vinna með milliliðalausar tæknilausnir bálkakeðjunnar. Eitt slíkt er verk eftir hóp sem hefur eignast lítinn skóg í útjaðri Berlínar og skapað bálkakeðju-umgjörð utan um eignarhaldið - skógurinn er gríðarstórt landslagsverk sem á sig sjálft og á að geta verndað hagsmuni sína. „Þessir listamenn eru áhugasamir um allar skrítnu reglurnar sem stýra því hvernig heimurinn virkar, sumir skapa sínar eigin nýju samskiptareglur í listinni, en aðrir varpa ljósi á reglukerfin sem móta líf okkar hér og nú.” Eitt verkanna er eftir lögspekinginn og listamanninn Primavera De Filippi. Þetta eru litlir skúlptúrar, málmplöntur sem gestir geta „frjóvgað“ með því að leggja rafmynt inn á þær. Að launum fá þeir lítið stafrænt listaverk á bálkakeðju (NFT) sem kvittun eða sönnunargagn. En þegar tiltekin upphæð hefur safnast þá virkjast snjallsamningur, sjálfvirkt ferli, þar sem plantan er með skýrar leiðbeiningar um hvernig hún reynir að búa til nýja plöntu. Hún hefur leyfi til að ráða fólk til að búa hana til fyrir sig. Og þá breytist NFT-skírteinið í atkvæðaseðil og í gegnum netið er kosið um útfærslu nýju málmplöntunnar. Þetta er sjálfvirkt ferli sem að fer í gang og listakonan hefur engin áhrif lengur, en vonast til þess að sem flestar plöntur frjóvgist og fjölgi sér. Þetta er dæmi um hvernig grunneiningar listaheimsins geta riðlast með nýrri tækni. Hvað er listaverkið í þessu tilviki? Er það skúlptúrinn eða regluverkið sem stýrir sköpunarferlinu? Og hver er listamaðurinn? Er það sá sem býr til nýju vélplöntuna, þeir sem kjósa um útfærsluna, eða sá sem ákvað regluverkið sem stýrir frjóvguninni? Mat Dryhurst bendir á að svipaðar hugmyndir hafi verið til frá sjöunda áratugnum, til að mynda kerfislist. „En ég held að fólk nái mun betur utan um þetta í dag. Við þekkjum það öll að þegar við setjum texta á netið eða skrifum hugbúnað, að við vitum ekkert hvernig aðrir munu nota hann eða vinna með það áfram. Það er eitthvað sem gerist í samspili þín og annarra. Að minnsta kosta í okkar eigin sköpun finnst okkur Holly hugmyndin um einn sérstakan höfund virka frekar úrelt – og eflaust á þetta jafnt við hugbúnað og listmuni. Primavera væri örugglega sammála okkur að höfundurinn skiptir minna máli en ófyrirsjáanlegu áhrifin af því sem maður setur út í heiminn.” Skiptir höfundaréttur máli? Hann segir þessar hugmyndir lengi hafa verið hluti af list á 20. öldinni, málarar sem reyna að komast handan sjálfsins í sköpunarferlinu eða lagahöfundar sem segist fyllast innblæstri að handan, vera verkfæri æðri máttar. „En spurningin um höfundarverk verður vissulega flóknari þegar þú ert kominn inn á svið gervigreindar og slíkrar tækni. Hver er til dæmis höfundar myndir sem þú gerir með ChatGPT, þú ákvaðst vissulega textalýsinguna sem myndin varð til úr, en það er svo margt í ferlinu sem þú skapaðir ekki. Nú eru lögin þannig að þú þarft að breyta myndunum handvirkt á tiltekinn hátt til að fá þær skráðar sem þitt höfundaverk. En frekar en að velta vöngum yfir því hvenær maður telst höfundur spyrjum við bara: skiptir þetta einhverju máli?” segir Dryhurst. Honum finnst mikilvægara að átta sig á því hvernig maður tekur þátt í sameiginlegri menningu sem er stærri en maður sjálfur. „Mér finnst að við ættum að pæla í gervigreind frá þeim sjónarhóli. Það er áhugaverðara en einhverjar hártoganir um hvort tiltekin mynd, sem kemur úr kerfi sem getur hæglega framleitt óendanlegt magn slíkra mynda, sé þín eign á sama hátt og eitthvað sem þú handteiknaðir. Mér finnst það ómerkilegt samtal.” Dryhurst og Holly Herndon hafa í nokkuð langan tíma boðið upp á ögrandi en úthugsuð sjónarmið varðandi höfundarétt á tímum gervigreindar. Þau voru þannig fyrst til að þróa vettvang þar sem listamenn gátu athugað hvort verk þeirra hefðu verið notuð í þjálfun stóru gervigreindarlíkananna, og hafa reynt að tala fyrir regluverki þar sem listamenn geta tekið fyrir að verk þeirra séu notuð sem þjálfunargögn fyrir ný líkön. En að öðru leyti álíta þau að ákjósanlegast væri að öll gögn mætti nota í þjálfun – það sé besta leiðin til að koma í veg fyrir einokun tæknirisanna á þróun gervigreindar. Árið 2019 sköpuðu þau gervigreindarlíkanið Holly+ sem var þjálfað á söng Holly Herndon og buðu hverjum sem er að nota rödd hennar í tónlistarsköpun. Þá yrði hún hins vegar skráð sem einn tónlistarmannanna og fengi hluta af tekjum lagsins. Í verkum sínum Spawning og The Call hafa þau skapað listgjörninga og samveru í kringum þjálfun gervigreindarmódela. Fólk hefur getað lagt sitt af mörkum í að þjálfa sönggervla eitt eða í kórum – en eignarhaldið er svo í sameignarfélagi sem allir sem lögðu í púkkið eiga hlut í. Að taka þátt í einhverju stærra Verkið þeirra á sýningunni Strange Rules er áframhald á þessum tilraunum þeirra. Í Feneyjum hafa þau byggt hálfgert þinghús fyrir mannfólk og gervigreind, þar eru bekkir andspænis hverjum öðrum svipað og í breska þinghúsinu eða í kirkju. Attention Guild nefnist verkið. Þar taka hljóðnemar upp og skrásetja allt sem fer fram í rýminu, rauntímatexta orð gestanna á skjá, og fjórir gervigreindarþjónar melta upplýsingarnar og ræða saman – en gestir heyra samtal vélanna í gegnum tónlist. „Gervigreindin er ekki þarna til að njósna um þig. Þjónarnir hafa skilgreind verkefni og hafa einungis áhuga á því sem tengist viðfangsefni sýningarinnar. Um leið og einhver segir eitthvað sem þeim finnst eftirtektarverð viðbót grípa þeir innihaldið og bæta því inn í sitt samtal. Við bjóðum gestum að ganga inn í herbergið og tala um sýninguna, já eða bara hvað sem er. Hugmyndin er svo að þróa svipaðar samskiptareglur sem væri hægt að nota á netinu. Við höldum að það gæti verið gagnlegt að notast við svona tækni í ýmsum lýðræðisferlum – en auðvitað á hátt sem brýtur ekki á friðhelgi einkalífsins,” segir Dryhurst. „Þetta er auðvitað frekar óþægilegt. Hvað finnst okkur um að fara inn í herbergi og rökræða málefni, meðvituð um að orð okkar gætu verið gripin og notuð af gervigreindinni? Orð okkar gætu sem sagt bætt einhverju inn í samtalið og haft eitthvað gildi fyrir annar staðar á hnettinum. En þarna komum við aftur að hugmyndinni um höfundarétt, vilt þú eiga hugmyndir þínar og skoðanir? Þetta er kannski óþægileg pæling. En eins og við segjum oft: englar birtast sem það sem þú óttast og djöfullinn það sem þú þráir. Það er svolítið háfleyg leið til að segja að það sem virkar óþægilegast er oft það sem mun koma okkur best og það sem okkur finnst þægilegt er það sem mun koma okkur verst.” Reiðin fer í vitlausan farveg Líklega hefur háværasta umræðan varðandi gervigreind í listsamhengi hér á landi snúist um notkun tæknirisanna á verkum listamanna til þjálfunar á módelum sínum. OpenAI og fleiri fyrirtæki notuðu hálfgerðar botnvörpur til að veiða slíkt efni af internetinu og notuðu án yfirlýsts leyfis. Mat Dryhurst telur það óhugsandi að listamenn fái nokkurn tímann greitt almennilega fyrir þetta. Gervigreindarmyndalíkön séu til dæmis þjálfuð á mörgum milljörðum ljósmynda og listaverka, og í besta falli væri hægt að semja um að fá örfáar krónur á mynd – sem myndi engu skipta. „Ég held að margir séu að beina reiðinni í vitlausan farveg. Það er alveg eðlilegt að hafa áhyggjur af samþjöppun valds og ágóða. Ef þú ert að kvarta yfir því að það séu bara þrjú fyrirtæki í heiminum sem eru nógu rík til að þjálfa þessu kröftugu líkön og þau geti rukkað notendur hvað sem og gefa þér ekkert til baka, þá er ég alveg sammála. En ef þú ert að reyna að fá greitt fyrir notkunina þá held ég að þú sért á villgötum – þú færð sex krónur í vasann en þarft áfram að borga 2.500 krónur á mánuði fyrir að nota ChatGPT. Ég veit að sumir geta ekki fyrirgefið upprunalegu synd gervigreindarfyrirtækjanna varðandi gögnin sem þeir notuðu í þjálfunina, en ég held að eina mögulega niðurstaðan verði að Universal Records og eigendur allra Bítlalaganna fái fullt af pening, en tónlistarmennirnir sem eru að lesa þetta fá ekki neitt.” „Við ættum að frekar að ræða hluti sem við höfum hunsað of lengi eins og almenningseign (e. public domain ). Við höfum til dæmis unnið mikið með líkön með opnum málum og vogum – líkön sem eru opin öllum, ókeypis í notkun, ókeypis að þróa áfram án nokkura lagalegra takmarkana. Ég held sem sagt að áhugaverðari og framsæknari spurning væri hvernig við getum fengið hlutdeild og meiri möguleika á notkun á gervigreindarlíkönunum. Margir eru reiðir yfir því að það séu þrjár myndir eftir þá í gagnasafni með fimm milljarða mynda, en ættu kannski að vera reiðir yfir því að þeir fá ekki aðgang og möguleika á að vinna með þessa tækni. Þetta er tækni sem á eftir að verða jafn sjálfsögð og Photoshop eða blaðsnifsi. Við viljum ekki að bara þrjú fyrirtæki stýri þessu öllu,” segir Dryhurst. „Ef ég reyni að skilja hvaðan fólk er að koma þá held ég að fólk vilji bara meiri áhrif yfir sinni eigin framtíð. Að því leyti skil ég fólk vel, en ég held að baráttan fyrir gögnunum leiði okkur bara í blindgötu.” 300 ára listasaga á tímamótum Önnur ögrandi staðhæfing sem Mat Dryhurst hefur stundum slengt fram í samhengi sýningarinnar er að ekkert af þeim sköpunarverkum sem hafi haft mest áhrif á síðustu 20 árum hafi komið frá listafólki – eða að minnsta kosti ekki frá fólki með listaskólamenntun. „Við erum á áhugaverðum tímapunkti þar sem fólk úr listheiminum er byrjað að ræða um gildi listarinnar, þegar hver sem er getur búið til 100 gervigreindarmyndir á klukkustund. En sama umræða á sér einnig stað í tækniheiminum. Hugbúnaðarforritarar spyrja, hvert er hlutverk mitt núna þegar vél getur skrifað allan kóðann fyrir mig. Þannig að það er áhugaverður samruni í þessum umræðum þar sem hver sem er getur núna byrjað að smíða forrit án þess að þekkja lykiltungumál samtímans, sem að mínu mati er hugbúnaður. Hvað myndir þú smíða? Hvað myndir þú búa til? Og hvernig myndir þú búa það til út frá svipuðum meginreglum og þú myndir skapa listina þína út frá, eða handverk eða hvað sem þú ert að gera?” Hann segir að listheimurinn hafi að vissu leyti hörfað undan samtímanum, ekki tekist á við hlutina sem er að gerast í heiminum. Og segir bara vera efnahagslegar ástæður fyrir því, að peningavél listheimsins hafi aldrei fundið út úr því hvernig eigi að selja list sem gerist í einhverju stafrænu rými. Í staðinn hefur listheimurinn farið bara einn harðar í að selja málverk. En þeir sem hafa áhuga á að skapa eitthvað sem tekst á við samtímann á þennan hátt hafa bara farið að gera hluti á netinu, frekar en innan stofnana listheimsins. „Það er mín skoðun að list hefur ekki einkarétt á sköpunargáfunni eða innblæstrinum. Ég held að það sé eiginlega bara markaðssetning fyrir listiðnaðinn. Það er það sem fær fólk til að borga fyrir listaháskóla. En í fullri alvöru trúir því enginn sem hefur gert neitt í heiminum að svona sé þetta í raun. Og kannski væri áhugaverðari spurning, sem mætti kasta fram, um list sem sjálfstætt svið aðskilið frá öðrum sviðum samfélagsins. Þetta er bara 300 ára hugmynd, fram að því hefur hugmyndin um list sem eitthvað aðskilið svið, virkað torskilin. Auðvitað má deila um þetta, en það er allavega ljóst að þetta er frekar nýleg þróun í sögunni. Fram að þessu þá bjó fólk samt til hluti, skapaði hluti, fékk innblástur til að gera stóra hluti í sameiningu. Mér finnst eins og það séu tvö ólík samtöl í gangi. Það er þessi hefð, segjum 300 ára hefð fyrir ákveðnu sjónarhorni á listamanninum. Og svo kemur internetið sem hristir upp í þessu, og upp úr því sprettur gervigreindin sem hristir enn þá meira upp í þessu. Þetta snýst samt ekki um að loka augunum og sætta sig við allt, til dæmis efnislegu og efnahagslegu afleiðingarnar af tilteknum netvettvangi eða tiltekinni tækninýjung sem er á leið í ákveðna átt. Það er nóg pláss fyrir gagnrýni,” segir Dryhurst og bætir við: „Ég er ekki að gera lítið úr þessum áhyggjum, en ég held að í listheiminum, þar sem við höfum frelsi til að hugsa stórt, sé mikilvægt að hugsa stórt um þessa hluti.“ Breski listamaðurinn Mat Dryhurst ræðir um stöðu listarinnar á tímum gervigreindar, höfundarétt, Instagram og reglu-list