Innlent | Morgunblaðið | 4.7.2026 | 6:30 Nýjar ógnir – gamalt stjórnkerfi Björn Bjarnason mbl.is/Ómar Óskarsson Setja bókamerki Vettvangur Pistill Björns Bjarnasonar úr Morgunblaðinu Undanfarin ár hefur öryggisumhverfi Íslands tekið miklum breytingum. Umferð herflugvéla og herskipa bandalagsríkja um Norður-Atlantshaf hefur aukist. Mikilvægi hafsvæðisins milli Grænlands, Íslands og Bretlandseyja, GIUK-hliðsins, hefur vaxið. Um leið hefur ný tækni komið fram sem fellur illa að hefðbundnum hugmyndum um öryggi og varnir. Ógnir eru af ýmsum toga. Þegar þetta er skrifað fylgist varðskipið Þór, mannað sérþjálfuðu liði, með ferðum skips erlendra hvalavina sem koma á Íslandsmið í þeim yfirlýsta tilgangi að vinna skemmdarverk. Við hótununum verður ef til vill ekki brugðist nema með því að stefna lífi manna og öryggi skipa í hættu. Í framlínu öryggisgæslunnar eru sérsveitarmenn. Drónar eru skýrt dæmi um dulda ógn. Ný skýrsla Vörðu, hugveitu um þjóðaröryggi og viðnámsþrótt, um drónaógnir og viðbragðskerfi íslenskra stjórnvalda er tímabær áminning um nauðsyn þess að laga stjórn- og öryggiskerfi landsins að nýjum kröfum og verkefnum. Hún ber heitið Að finna og fæla: Ógnir vegna dróna og gloppur í opinberum viðbragðskerfum. Niðurstaða skýrsluhöfunda er að í íslenska stjórnkerfinu séu þrjár gloppur þegar kemur að því að nema, meta og bregðast við drónatengdum ógnum: varnarpólitísk gloppa, viðbragðsgloppa og eftirlitsgloppa. Í umræðunni um dróna beinist athyglin oft að búnaði. Hvaða ratsjár eru til staðar? Hvernig má trufla dróna? Hver hefur heimild til að stöðva þá? Athyglisvert er að höfundar Vörðu beina sjónum sínum ekki fyrst og fremst að skorti á búnaði heldur að skipulagi stjórnkerfisins. Á Íslandi geta upplýsingar um grunsamlega starfsemi borist úr mörgum áttum. Starfsmenn flugvalla, hafna, orkufyrirtækja, fjarskiptafyrirtækja, landhelgisgæslunnar eða lögreglu verða að líkindum fyrstir varir við óvenjulega starfsemi. Vandinn er sá að upplýsingar, heimildir og ábyrgð eru ekki endilega á sama stað. Í skýrslunni er bent á að þann aðila sem verður fyrst var við ógnina skorti oft heimild til að bregðast við henni, en sá aðili sem hefur heimildina hafi ekki endilega aðgang að sömu upplýsingum eða sömu stöðumynd. Þannig geti myndast tafir og óvissa sem óvinveittur aðili geti nýtt sér. Það er ein af meginniðurstöðum skýrslunnar að þetta sé vandi sem við verði að bregðast. Okkur skortir reynslu af viðbrögðum yfirvalda vegna óþekktra dróna. Danir hafa hana og er athyglisvert að svipaðar niðurstöður og hjá Vörðu birtust nýlega í mati danskra stjórnvalda á drónaatvikum sem urðu þar í landi árið 2025. Í Danmörku myndast grá svæði á milli hers og lögreglu. Herinn ver fullveldið út á við en lögreglan bregst við lögbrotum innan lands. Hér er verkefnum á sviði öryggisgæslu skipt milli landhelgisgæslu, lögreglu og almannavarna. Sú skipan hefur reynst vel. Hana verður hins vegar að þróa í samræmi við nýtt öryggisumhverfi. Ef óþekktir drónar birtust samtímis yfir mikilvægum innviðum landsins, hver tæki þá forystu? Hver bæri ábyrgð á stöðumatinu? Hver tæki ákvörðun um viðbrögð? Og hvaða stofnun hefði heildaryfirsýn yfir það sem væri að gerast? Nýlega greindi landhelgisgæslan frá siglingu rússneska njósnaskipsins Yuri Ivanov á hafsvæðinu milli Íslands og Grænlands. Daginn eftir var sagt frá þjónustuheimsókn bandarísks kafbáts á íslenskt hafsvæði. Fréttir af þessu tagi minna á að Ísland stendur ekki utan þeirrar spennu sem nú ríkir á Norður-Atlantshafi. Þær minna einnig á að ein tilgátan vegna drónaatviksins í Danmörku er sú að ókunnu drónarnir hafi verið sendir á loft frá skipi í nágrenni landsins. Reynslan frá Úkraínu sýnir hve hratt tæknin breytist. Drónar eru hluti af njósnastarfsemi, truflunaraðgerðum eða árásum gegn mikilvægum innviðum. Hlutur þeirra vex stöðugt. Áður var tiltölulega auðvelt að greina ógnina. Skip sáust á ratsjám. Flugvélar komu inn í lofthelgi. Herafli safnaðist saman á tilteknum svæðum. Nú birtast ógnirnar oft í litlum skrefum. Dróni yfir flugvelli. Dróni við höfn. Truflun á fjarskiptum. Óvenjuleg starfsemi við mikilvæga innviði. Hvert atvik fyrir sig kann að virðast smávægilegt. Saman geta þau myndað hættulegt mynstur. Tæknilegar útfærslur á fjareftirliti hér eru margar. Þar má nefna ratsjárkerfið sem gegnir hernaðarlegu NATO-hlutverki. Vaktstöð siglinga er öryggis- og eftirlitsmiðstöð á vegum Neyðarlínunnar sem sinnir vöktun og stjórnun neyðarfjarskipta, vaktar skipaumferð umhverfis landið og heldur utan um tilkynningaskyldu íslenskra skipa og báta til að auka öryggi sjófarenda. Tryggja verður viðvarandi eftirlit sem nær til dróna innan þess öryggis- og viðbragðskerfis sem starfrækt er á pólitíska ábyrgð dómsmálaráðherra – engin grá svæði. Reynsla okkar hér á Norður-Atlantshafi kennir að öryggi þjóðarinnar ræðst ekki af legu landsins heldur af því hvort stjórnvöld séu fær um að greina nýjar ógnir, skilja eðli þeirra og bregðast við í tæka tíð. Í upphafi greinarinnar var nefnt að varðskipið Þór fylgdist með skipi erlendra hvalasamtaka. Það er dæmi um sýnilega ógn sem auðvelt er að fylgjast með og hefta. Erfiðari verða verkefnin þegar enginn veit hver sendi drónann á loft, hver stendur að baki netárásinni eða hvort röð smárra atvika sé í raun hluti af skipulagðri aðgerð. Nýjar ógnir reyna því ekki aðeins á búnað okkar heldur fyrst og fremst á stjórnkerfið sjálft. Þar verður að vera ljóst hver greinir hættuna, hver ber ábyrgð og hver tekur ákvörðun þegar tíminn er naumur. Fáðu aðgang að þessari grein Með áskrift færðu fullan aðgang að öllum læstum greinum Árvakurs — vandað, fjölbreytt og traust efni, hvar og hvenær sem er. Þannig styður þú íslenska fjölmiðlun og hjálpar okkur að halda áfram að segja sögurnar sem skipta máli. Tryggðu þér aðgang núna. Skoða áskriftarleiðir Innskráning Gleymt lykilorð? Kennitala: Lykilorð: Ertu ekki með notendaaðgang? Fara í nýskráningu . Fáðu þér áskrift til að lesa áfram Þú ert innskráð(ur) sem ... en ert ekki með áskrift. Aðgangur að þessari frétt í fullri lengd krefst áskriftar að Morgunblaðinu, rafræns aðgangs á borð við vikupassa eða séráskriftar að viðkomandi efnisflokki á mbl.is. Kynntu þér áskriftarleiðirnar Ég er nú þegar áskrifandi Ég er ekki með notendaaðgang Nánar um málið í Morgunblaðinu Áskrifendur: Lesa blaðið hér Blogga um frétt Nánar um málið í Morgunblaðinu Áskrifendur: Lesa blaðið hér Nýjast á mbl.is » Vettvangur: Nýjar ógnir – gamalt stjórnkerfi „Með gott nesti í stórbrotinni náttúru“ Er þess virði að taka 14 ár í skattamix til að sleppa við erfðafjárskatt? Kólumbía síðasta liðið í 16-liða úrslit Argentína þurfti framlengingu til að vinna Grænhöfðaeyjar Umræðan Málfrelsi: Hættuleg hugmynd Kælum okkur Meira í Umræðunni » Fleira áhugavert Verð á gramminu ekki fylgt verðlagsþróun Synda frá Eyjum til lands í minningu Bríetar Umferðin byrjuð: „Reynum að fylgja fólki út úr bænum“ Skipulagði innflutninginn í gegnum Signal Mest lesið Í gær Í vikunni Þrír Kólumbíumenn fluttu kókaín til landsins Myndskeið: Greiðfært um Kjalveg eftir að rúta festist Allt að 18 stiga hiti og heiðskírt um helgina Segir markmiðin með styttingu hafa náðst Hvað kostar að leigja sundskýlu? „Það er gaman að gera erfiða hluti“ Synda frá Eyjum til lands í minningu Bríetar Safna ekki lengur upplýsingum um staðsetningu Datt í lukkupottinn: Pásan skilaði 65 milljónum Óttast ekki lögreglu: Bjóða magnafslátt og tilboð Datt í lukkupottinn: Pásan skilaði 65 milljónum Vissi ekki að nafn hennar hefði verið birt Pétur ráðinn bæjarstjóri í Grindavík Allt að 18 stiga hiti og heiðskírt um helgina Lögreglan má ekki nota sjúkraflugvélar Andlát: Björn Ólafs Óttast ekki lögreglu: Bjóða magnafslátt og tilboð Hætt við þéttingu í Grafarvogi Vilja að fólk viti sem minnst um förgunina Brunabótamatið hækkaði um 38 milljónir Kvikuhlaup og jafnvel eldgos enn líklegast Féll fram af svölum og lést Myndskeið: Stærðarinnar rotta á vappi í Vesturbæ Skildu mann eftir á veitingastað með reikninginn Þór lagður af stað: Sérsveitarmenn um borð Hluti af sorgarferlinu að sjá húsið rifið Benedikt orðinn sendiherra á Nýja-Sjálandi Skuldar þjóðinni skýringar Trump yfirgefur landið Íslenskar konur ganga Jakobsveginn í 40 stiga hita Nýjast á mbl.is » Vettvangur: Nýjar ógnir – gamalt stjórnkerfi „Með gott nesti í stórbrotinni náttúru“ Er þess virði að taka 14 ár í skattamix til að sleppa við erfðafjárskatt? Kólumbía síðasta liðið í 16-liða úrslit Argentína þurfti framlengingu til að vinna Grænhöfðaeyjar Umræðan Málfrelsi: Hættuleg hugmynd Kælum okkur Meira í Umræðunni » Fleira áhugavert Bjargað eftir átta daga leit Verð á gramminu ekki fylgt verðlagsþróun Safna ekki lengur upplýsingum um staðsetningu Óttast ekki lögreglu: Bjóða magnafslátt og tilboð Mest lesið Í gær Í vikunni Þrír Kólumbíumenn fluttu kókaín til landsins Myndskeið: Greiðfært um Kjalveg eftir að rúta festist Allt að 18 stiga hiti og heiðskírt um helgina Segir markmiðin með styttingu hafa náðst Hvað kostar að leigja sundskýlu? „Það er gaman að gera erfiða hluti“ Synda frá Eyjum til lands í minningu Bríetar Safna ekki lengur upplýsingum um staðsetningu Datt í lukkupottinn: Pásan skilaði 65 milljónum Óttast ekki lögreglu: Bjóða magnafslátt og tilboð Datt í lukkupottinn: Pásan skilaði 65 milljónum Vissi ekki að nafn hennar hefði verið birt Pétur ráðinn bæjarstjóri í Grindavík Allt að 18 stiga hiti og heiðskírt um helgina Lögreglan má ekki nota sjúkraflugvélar Andlát: Björn Ólafs Óttast ekki lögreglu: Bjóða magnafslátt og tilboð Hætt við þéttingu í Grafarvogi Vilja að fólk viti sem minnst um förgunina Brunabótamatið hækkaði um 38 milljónir Kvikuhlaup og jafnvel eldgos enn líklegast Féll fram af svölum og lést Myndskeið: Stærðarinnar rotta á vappi í Vesturbæ Skildu mann eftir á veitingastað með reikninginn Þór lagður af stað: Sérsveitarmenn um borð Hluti af sorgarferlinu að sjá húsið rifið Benedikt orðinn sendiherra á Nýja-Sjálandi Skuldar þjóðinni skýringar Trump yfirgefur landið Íslenskar konur ganga Jakobsveginn í 40 stiga hita