Innréttingin er fyrsta hlutafélagið á Íslandi, stofnað 4. janúar 1751 og var starfrækt í 25 ár. Lýður Björnsson gerði ítarlega grein fyrir starfseminni í bók sinni: Íslands hlutafélag - Rekstrarsaga Innréttingarinnar. Félagið var stofnað eftir undirbúningsviðræður, aflaði sér hlutafjár á tilgreindu gengi og hóf starfsemi. Upphaflegar áætlanir stóðust ekki alveg en félagið náði markverðum árangri og dæmi voru um viðskipti með hlutabréfin sem hafa þá verið fyrstu hlutabréfaviðskiptin á Íslandi. Svo lenti félagið í áföllum, starfsmenn fóru í verkfall og brunatjón raskaði starfseminni svo eitthvað sé nefnd. Féagið var sameinað öðru félagi og að endingu slitið, ekki ódæmigerð saga hlutafélags. Á þeim 275 árum sem liðin eru hefur sagan endurtekið sig margoft og hlutafélögin telja í tugþúsundum sem starfrækt eru á Íslandi. Fjögur þroskastig Fyrirtæki ganga í gegnum fjögur dæmigerð þroskastig. Á klakstigi (1) verður til viðskiptahugmynd sem fjárfestar hafa trú á. Það byrjar á að afla sér tekna, byggja upp viðskiptasambönd og sprotinn verður sýnilegur. Ef viðskiptahugmyndin gengur upp tekur vaxtastigið (2) við og fyrirtækið stækkar hratt sem krefst mikillar fjárfestingar í innviðum og uppbyggingu mannafla til að mæta aukinni eftirspurn. Komist fyrirtækið í gegnum unglingsárin hægir á tekjuvexti og markaðurinn mettast, starfsemin verður stöðug (3). Starfsemin einkennist af hagræðingu og framleiðniaukningu sem fjárfestar njóta í formi arðgreiðslna svo dæmi sé tekið. Með tíð og tíma ráðast afdrifin af því hvort starfsemin aðlagast breyttum tímum eða færist yfir í hnignun (4), tapar markaðshlutdeild og rennur að endingu sitt skeið. Fyrirtæki sem blómstra og ná háum aldri bera öll ákveðin einkenni. Þau rækta menningu nýsköpunar og viðhalda gæðum. Stjórnarhættir einkennast af samheldni haghafa, aðlögunarhæfni og samfélagslegri ábyrgð. Áföllum er mætt með hraðri aðlögun að breyttum aðstæðum. Jafnvægis er gætt á milli kjarnahæfni og nauðsynjar þess að breytast með tímanum. Tekjustoðum er fjölgað með yfirtökum og sameiningu fyrirtækja sem falla vel að starfseminni. Farsæl fyrirtæki einbeita sér að því að skapa verðmæti til langs tíma, frekar en að ná skammtímahagnaði. Drucker og Porter Fjöldinn allur af bókum og greinum hafa verið skrifaðar um málefnið en sennilega lagði bók Peter Drucker um nýsköpun og frumkvöðlaanda grunninn og bók Michael Porter um samkeppnisforskot þjóða vísaði veginn. Porter lagði áherslu á starfsumhverfið sem stjórnvöld geta skapað á meðan Drucker lagði áherslu á stjórnarhætti fyrirtækja. Að þeirra mati ráðast framfarir í þágu þjóðar af því að þúsundir einstaklingar rembist við ná hylli neytenda hvort sem viðskiptavinir eru einstaklingar (e. B2C) eða fyrirtæki (e. B2B), og kallast það samkeppni. Að stjórnendur og frumkvöðlar reyni og reyni að skapa eitthvað nýtt í raunhagkerfinu. Sumt vex og dafnar á meðan annað gengur ekki upp, þannig virkar markaðshagkerfi stanslausra tilrauna og tjóns. Þegar vel gengur verður verðmætasköpun sem ratar aftur inn i viðskiptahagkerfið, bæði í formi fjárfestinga og arðgreiðslna en ekki síður í formi mannauðs með meiri reynslu og þekkingu til að endurtaka leikinn, stunduð kallað tannhjól atvinnulífsins. Hugmyndirnar þurfa ekki endilega að vera hátækni og vísindi sem Drucker taldi jafnvel ofmetið. Sá sem steypti málmgám til að bæta flutninga á milli staða gjörbreytti heiminum, sem leiddi að endingu til stöðlunar á gámum og lagði grunn að miklu hagræði. 50 ára þroskasaga viðskiptahagkerfisins Frá því að Frjáls verslun hóf að birta lista yfir stærstu fyrirtæki landsins árið 1974 hafa meira en þúsund fyrirtæki ratað inn á árlega lista yfir stærstu fyrirtæki landsins. Sagan sem liggur í samfelldri 50 ára þroskasögu viðskiptahagkerfisins sýnir fjölda fyrirtækja sem gengið hafa í gegnum öll ofangreind þroskastig. Umröðun á milli ára er meiri en margir gera sér grein fyrir. Þrautsegja og þolinmæði þrautir vinnur allar eru orð að sönnu og viðskiptaverðlaun Viðskiptablaðsins og Frjálsrar verslunar endurspeglar bara rjómann, neðar á listunum kraumar allt af viðskiptalífi. Schumpeter kallaði það skapandi eyðileggingu þegar vaxandi stjörnur ryðja aftur fyrir sig fyrirtækjum á listanum og í því þarf ekki að felast eyðilegging þó sum falli niður listann yfir tíma. Mætti allt eins kalla það skapandi röskun, enda vindur viðskiptahagkerfinu fram, það endurnýjar sig eins og náttúran í ákveðnum takti við tímann og samfélagið. Tímafrekt að byggja upp stór og öflug félög Það gera sér þó ekki allir grein fyrir því hvað hversu langan tíma það tekur að byggja upp stórt og öflugt fyrirtæki. Marel var stofnað árið 1983 og kom inn á lista 300 stærstu tíu árum síðar, eða árið 1993, og þá í sæti 210. Það tók fyrirtækið fjögur ár að komast á lista yfir 100 stærstu en önnur 16 ár að gera það að stærsta fyrirtæki landsins sem gerðist árið 2012, einum 29 árum eftir stofnun þess. Stóru stökkin á milli ára byggðu á stefnumarkandi kaupum á erlendum fyrirtækjum í sömu atvinnugrein sem báru vott um framtaks- og athafnasemi stjórnenda. Sambærilega sögu má segja af Össur sem var stofnað 1971 og kom inn á lista 25 árum síðar, eða árið 1996, og þá í 186. sæti. Það tók fyrirtækið fimm ár að komast á lista 100 stærstu og önnur 15 ár að koma því í fimmta stærsta fyrirtæki landsins, sem gerðist árið 2020, einum 25 árum eftir að það birtist á lista og 49 árum eftir stofnun. Sambærileg saga á marga vegu, drifin áfram af öflugum stjórnendum og skeleggum. Um vöxt og uppgang beggja þessara fyrirtækja hafa fjölmargar greinar verið skrifaðar og bók um sögu Marel. Fyrirtækin voru í upphafi viðskiptahugmynd sem lifðu af klakstigið áður en þau tók út bæði innri og ytri vöxt yfir í stöðuga starfsemi. Bæði fyrirtækin eru vel rekin fyrirtæki með mikinn mannafla og teljast mjög mikilvæg fyrir samfélagið. Sýna sambærileg þroskamerki Það er eftirtektar vert að bæði Kerecis og Alvotech sýna sambærileg þroskamerki á nýlegri vegferð mörgum árum síðar. Kerecis var stofnað árið 2010 og kom inn á lista 300 stærstu árið 2020 í sæti 281 og komst inn á lista yfir 100 stærstu á fjórða ári, einum tíu árum eftir stofnun. Það klífur upp listann með sama hraða að mestu með innri vexti og tíminn mun leiða í ljós hvert framhaldið verður. Það sama má segja um Alvotech sem var stofnað árið 2013 og kom inn á lista 2020 og á fimmta ári tyllti það sér í 16. Sæti, aðeins ellefu árum eftir stofnun. Klakstigið var svipað og vaxtafasinn er hafinn. Fyrirtækin taka nú út mikinn vöxt hvar reynir á þolinmæli fjárfesta og haghafa. Þegar fyrirtæki stækka hratt krefst það mikillar fjárfestingar í innviðum og uppbyggingu mannafla til að mæta aukinni eftirspurn og koma starfseminni yfir í stöðugan rekstur. Þá reynir á þolinmæði fjárfesta og það er margt sem getur reynst erfitt þegar vöxturinn er mikill, sem kalla má vaxtaverki. Ekki ósvipuð unglingsárunum þegar barnið vex en brókin ekki. Lappirnar lengjast hraðar en búkurinn og sumir eiga erfitt með samhæfingu. Langur vegur frá 100 upp í topp 10 Á meðfylgjandi mynd er dreginn upp samanburður á nokkrum fyrirtækjum hvar sætistala á y-ás er dreginn upp með lograskala og árafjöldi á x-ás. Lograskalinn helgast af því að það er langur vegur frá því að komast inn á lista þeirra 100 stærstu og upp í topp 10. Tekjudreifing 300 stærstu fyrirtækja landsins er lognormaldreifð og fyrir á fleti eru stór og stöndug fyrirtæki með stöðugan rekstur eins og meðfylgjandi mynd sýnir. Þegar fyrirtæki koma inn á 100 stærstu er langt upp á tindinn. Klífa þarf yfir fyrirtæki sem hafa jafnvel verið á listanum frá því að hann var fyrst birtu. Fyrirtæki þar sem starfsemin einkennist af hagræðingu og framleiðniaukningu þar sem afdrifin ráðast af jafnvægis á milli kjarnastarfseminnar og aðlögunarhæfni, nauðsyn þess að vaxa með viðskiptahagkerfinu til að halda sér á meðal þeirra stærstu. Það telst ekki endilega vera skapandi eyðilegging þó vonarstjörnur ryðji aftur fyrir sig fyrirtækjum sem hafa vanist því að vera á meðal þeirra stærstu. Í því felst endurnýjun í viðskiptahagkerfinu sem stækkar kökuna. Þetta styrkir stoðir raunhagkerfisins og eykur fjölbreytni þess. Fyrirtæki vaxa ekki öll jafn skart og dæmi eru um fyrirtæki sem hafa klifuð upp listann í hægari takti ef þannig má að orði komast. Hampiðjan hefur til að mynda verið á listum Frjálsrar verslunar frá 1983. Fyrirtækið var í stöðugum rekstri en rak upp og niður listann allt eftir því hvernig viðskiptahagkerfinu vatt fram frekar en fyrirtækinu. Á meðfylgjandi mynd eru síðustu 25 ár dregin upp hvar sjá má að skömmu eftir aldamót leiddi útrás margra fyrirtækja til þess að Hampiðjan datt út af lista þeirra 100 stærstu árið 2007 og sat þá í sæti 103 en var komið upp í sæti 67. skömmu eftir annus horrabilis þökk sé ábyrgum rekstri Hampiðjunar frekar en annað. Þá er það eftirtektarvert að síðustu árin hefur það mjakað sér upp listann og situr í 30. sæti eftir að stefnunni var breytt til ytri vaxtar og alþjóðavæðingar. Sætistalan og tíminn er afstæður en sagan sem árlegir listar Frjálsrar verslunar endurspegla er raunveruleg þróun á viðskiptahagkerfi í anda Schumpeters. Dæmin eru jafn mörg og fyrirtækin sem þar birtast. Sum koma og fara á meðan önnur reka upp og niður listann á milli ára, á lista sem ber tákn um blómlegt atvinnulíf og rekstur í félagsformi sem kallast hlutafélag. Félagsskap þar sem hluthafar taka þátt með takmarkaðri áhættu í formi hlutafjár, koma sér saman um stjórn, ráða starfsfólk og keppa. Það besta sem stjórnvöld gera er að bæta fjárfestingarumhverfið, kenna fólki að lesa og hvetja það til þátttöku. Þá er mjög líklegt að þróunin verði eins og hún hefur verið. Kröftugt atvinnulíf sem endurspeglar stöðuga endurnýjun og aðlögun að breyttum aðstæðum. Útflutningsdrifið hagkerfi sem skapar verðmæti í þágu þjóðarinnar. Greinin birtist í veglegu tímariti Frjálsrar verslunar . Hægt er að kaupa ritið hér .