Innlent | Morgunblaðið | 14.8.2026 | 7:00 Aðsend grein: Peningamál og fjármál og að „axla ábyrgð“ Vilhjálmur Bjarnason mbl.is/María Matthíasdóttir Setja bókamerki Aðsend grein úr Morgunblaðinu Það hefur verið áhugavert að fylgjast með fréttum að undanförnu en af þeim mætti ætla að fjöregg þjóðarinnar hangi nú á því hvernig vísitala neysluverðs mælist í lok þessa mánaðar. Í raun skiptir næsta mæling jafn miklu máli og allar mælingar á vísitölu neysluverðs frá 1939, þegar mælingar hófust. Mælingin segir aðeins hvernig sjúklingnum líður og ein mæling getur aldrei orðið ákvarðandi þáttur í rekstri heils samfélags. Vísitala neysluverðs er önnur breytistærðin við að mæla kaupmáttarbreytingu launa á ákveðnu tímabili. Hin stærðin er nafnlaunabreyting. Ef gerðir eru vitlausir kjarasamningar, þá verða viðsemjendur að taka afleiðingum af vitlausum kjarasamningum. Það eru einnig vitlausir kjarasamningar gerðir undir því yfirskyni að bæta kjör „hinna verst settu“. Að bæta „kjör hinna verst settu“ er fullkomin rökleysa, því þegar búið er að „bæta kjör hinna verst settu“ verður til nýr hópur, sem er „verst settur“. Og hvað með þann hóp? Hvers á hann að gjalda? Um stjórn efnahagsmála Peningamál og fjármál heita einu nafni efnahagsmál. Sennilega hefur aldrei verið viðlíka metnaður við stjórn efnahagsmála, eins og í frumvarpi sem varð að lögum nr. 13/1979 og nefndist „Lög um stjórn efnahagsmála o.fl.“. Lögin voru í 12 köflum og 64 greinum. Að 47 árum liðnum er það mat ritara að það hafi verið að mestu óframkvæmanlegt að fullnusta markmið laganna, nema ef vera skyldi heimild til verðtryggingar á fjárskuldbindingum. Í VII. kafla laganna voru 14 greinar, með misnákvæmum ákvæðum um verðtryggingu fjárskuldbindinga, en það sem út af stóð var falið Seðlabanka Íslands í samráði við ríkisstjórn. Ekki voru nein ákvæði um það hvernig bregðast átti við ef illa skilgreind markmið næðust ekki. Eiginlega var frumvarpið, sem varð að lögum, verra en vitlausustu 10 ára áætlanir í Sovétinu. Sérstaklega telur ritari að erfitt hafi verið að fullnusta V. kafla laganna, „Um framfarir í atvinnuvegum og hagræðingu í atvinnurekstri“. Allar framfarir í atvinnurekstri hafa komið fram í vísindastofnunum, rannsóknardeildum fyrirtækja eða á gólfi í fyrirtækjum, ekki að frumkvæði stjórnvalda. Dæmi um „ríkisframfarir“ er síldarverksmiðja á Skagaströnd og um „bæjarframfarir“ má nefna fjós Hafnarfjarðarkaupstaðar í Krísuvík. Frumvarpið að þessari lagasetningu var ekki „stjórnarfrumvarp“ heldur borið fram af forsætisráðherra. Lagasetningin frestaði stjórnarslitum um 6 mánuði, en var að flestu leyti gagnslaus utan þess að koma í veg fyrir hrun á sparifé í fjármálafyrirtækjum. Vissulega hófst framfaraskeið í þjóðlífi og atvinnulífi árið 1993 þegar Ísland gerðist aðili að Evrópska efnahagssvæðinu (EES). Eðli EES-samningsins er lagasamræming, það er að íslensk löggjöf var samræmd löggjöf á sameiginlegum innri markaði. Sú samræming byggist ekki á hugarflugsfundum við eldhúsboð heima hjá ráðherrum, miklu fremur á vandaðri vinnu hópa fólks, þar sem vandamálið, sem löggjöfin átti að lagfæra, var skilgreint og rætt. Þessari lagasamræmingu hefur tekist að sneiða fram hjá hagsmunagæslu einstakra þrýstihópa, nema ef vera skyldi franskra bænda. En ekkert óttast stjórnvöld meira en að franskir bændur aki dráttarvélum sínum inn í franskar borgir og sturti niður úldnum vínberjum og kúamykju. Að fara á límingunum Nú ætlar forysta íslenskrar verkalýðshreyfingar að láta sitjandi ríkisstjórn fara á límingunum vegna mælingar á vísitölu neysluverðs í ágúst eftir samfellda 33 ára kaupmáttaraukningu, sem næst 2,03% á ári í 33 ár. Það er tvöföldun kaupmáttar á tímabilinu. Ritara er fyrirmunað að skilja mikilvægi þessarar ágústmælingar, nema ef vera skyldi sem breytistærðar við kaupmáttarútreikninga. Þar fyrir utan er aldrei hægt að gera kjarasamninga sem lofa eilífri kaupmáttaraukningu. Slík loforð eru einungis ávísun og loforð um óðaverðbólgu. Laun ráðast af verðmæti framleiðslunnar. Kunn eru dæmi um mismunandi framleiðnibreytingar í atvinnugreinum, ellegar að einstaka atvinnugreinum takist ekki að gera framleiðslu sína eftirsóknarverða þrátt fyrir kaupmáttaraukningu. Dæmi um þjónustu sem tekist hefur að gera út á kaupmáttaraukningu er hársnyrting. Það er þvert á það sem gerst hefur með eftirspurn eftir íslenskum landbúnaðarafurðum. Aukinn kaupmáttur hefur ekki aukið eftirspurn eftir vörunum þrátt fyrir tvöföldun kaupmáttar, nema ef vera skyldi að smjör hefur í meiri mæli komið sem viðbit, í stað smjörlíkis. Það á einnig við í brauð- og kökugerð. Það er umhugsunarefni. Hver er þá efnahagsvandinn? Einfaldasta leið til að skerða kaupmátt launa er að fella gengi krónunnar. Það er því umhugsunarefni hví nokkrir forystumenn launþega vilja endilega halda í „fjárhagslegt fullveldi“ með því að unnt sé að fella gengi krónunnar. Fer atvinnuleysi úr böndum? Allt atvinnuleysi er slæmt, sérstaklega fyrir þá sem þurfa að takast á við það í eigin lífi. Það kann að vera að stjórnvöldum hafi ekki tekist að skapa aðstæður fyrir hátækni- og líftæknigreinar. Það verður aldrei lagað með lögbundnum aðgerðum. Ritara er ekki alveg ljóst hver efnahagsvandi þessa hausts er. Gjaldeyrisforði Seðlabankans er nokkuð yfir ráðlögðum mörkum. Kann að vera að atvinnuleysi sé nokkurt og greiðsluhalli ríkissjóðs. Greiðsluhallinn er útgjaldavandi, alls ekki tekjuvandi. Lúxusvandi ríkissjóðs er sá að ferðaþjónustan, sem er útflutningsgrein, skilar verulegum virðisaukaskatti, andstætt vöruútflutningi. Kann að vera að margt færi betur í ríkisfjármálum ef fjármálaráðherra skilgreindi tekjustofna sína með tilliti til sjálfbærni tekjustofnanna. „Innviðagjöld“ á skemmtiferðaskip hafa leitt til samdráttar í tekjum af þjónustu við slík skip. Peningamál Er ef til vill svo komið að Seðlabankinn geri ógagn með því að hafa aðeins áhyggjur af verðstöðugleika og beiti stýrivöxtum sínum en horfi algerlega fram hjá samkeppni og skilvirkni á fjármálamarkaði? Þegar til á að taka hefur íslenskur sjávarútvegur, raforkuiðnaður, stóriðja og samgöngufyrirtæki engar áhyggjur af stýrivaxtaákvörðunum Seðlabankans. Þessar atvinnugreinar eru með lán í USD og EUR. Alþýðan er með lán í íslenskum krónum, tengdum íslenskum stýrivöxtum. Seðlabanki og peningamálastefna eru stórlega ofmetin í ofursmáu hagkerfi þar sem stóru leikendur efnahagslífsins eru ekki þátttakendur í Matadori krónuhagkerfisins. „Að axla ábyrgð“ Það þarf enginn að axla ábyrgð á einu né neinu ef enginn er glæpurinn. Glæpur núverandi eða fyrrverandi ríkisstjórna er vandfundinn. Sá, sem leitar að draug, finnur draug. Eins er það með þann, sem leitar að glæp, hann finnur glæp. „Efnahagspakkar“ ríkisstjórna verða ef til vill glæpurinn. Margt er það í peningamálum og fjármálum, sem verður að glæp, þegar pakkar verða til. Flest leysist við eðlilegar leikreglur. Best af öllu er þegar landsbúinn þekkir ekki nöfn á ráðherrum. Þá vegnar þjóðinni vel. Vilhjálmur Bjarnason, var alþingismaður og er hagfræðingur. Fáðu aðgang að þessari grein Með áskrift færðu fullan aðgang að öllum læstum greinum Árvakurs — vandað, fjölbreytt og traust efni, hvar og hvenær sem er. Þannig styður þú íslenska fjölmiðlun og hjálpar okkur að halda áfram að segja sögurnar sem skipta máli. Tryggðu þér aðgang núna. Skoða áskriftarleiðir Innskráning Gleymt lykilorð? Kennitala: Lykilorð: Ertu ekki með notendaaðgang? Fara í nýskráningu . Fáðu þér áskrift til að lesa áfram Þú ert innskráð(ur) sem ... en ert ekki með áskrift. Aðgangur að þessari frétt í fullri lengd krefst áskriftar að Morgunblaðinu, rafræns aðgangs á borð við vikupassa eða séráskriftar að viðkomandi efnisflokki á mbl.is. Kynntu þér áskriftarleiðirnar Ég er nú þegar áskrifandi Ég er ekki með notendaaðgang Nánar um málið í Morgunblaðinu Áskrifendur: Lesa blaðið hér Blogga um frétt Nánar um málið í Morgunblaðinu Áskrifendur: Lesa blaðið hér Nýjast á mbl.is » Flateyjarkirkja fagnar 100 árum Var alblóðugur á gangi í miðbænum Nýtt útlit Ronaldo vekur athygli Aðsend grein: Peningamál og fjármál og að „axla ábyrgð“ ESB-aðild opnar á erlend yfirráð Umræðan Rautt eðal ginseng Peningamál og fjármál og að „axla ábyrgð“ Meira í Umræðunni » Fleira áhugavert Væntingar um að rannsókn verði felld niður Bandero gæti allt eins dagað uppi í íslenskri höfn Bílvelta á Vesturlandi: Umferðin farin að þyngjast Ætla að taka til varna: Einkaleyfi ÁTVR gatslitið Mest lesið Í gær Í vikunni Vilja ekki verksmiðjubú í dalinn Selur fyrir milljarða á TikTok Íslendingur í hörðum slag hjá Piers Morgan Nei-hliðin í sókn Myndskeið: Flugu skýjum ofar til að fanga almyrkvann Sigldu fram á borgarísjaka við Hornstrandir Efndu loforðið 4.163 dögum síðar Algjör dauðagildra fyrir pattaralega unga Ekki betur borgið innan ESB Radíóamatörar fagna átta áratuga afmæli Inga Sæland minnkar við sig Einn handtekinn á leið frá Látrabjargi Næsti almyrkvi á frídegi verslunarmanna Sterkaj látinn laus og vísað úr landi Bankarnir sagðir stöðva lánveitingar „Böðullinn“ einn af tuttugu sem eru lausir Íslendingur í hörðum slag hjá Piers Morgan Skoðuðu myndefni af sakborningi í ræktinni Yfir 70 prósent á móti aðildarviðræðunum Beint: Útför Gunnars Þórðarsonar Skátaflokki vísað af móti Hafa þegar borgað átta milljónir og ná ekki í neinn „Þetta sýnir frekar sorglega sögu“ Rannsaka manndráp á Kársnesi Viðbúnaður vegna líkfundar við Austurbæjarskóla Eldur kviknaði í Bónus: „Hefði ekki mátt loga lengi“ Svartklæddir menn sáust á hlaupum í götunni Sá þriðji færður fyrir dómara Erlendir sérfræðingar kallaðir til vegna líkamsleifanna Mikill viðbúnaður lögreglu við verslunarkjarna Nýjast á mbl.is » Flateyjarkirkja fagnar 100 árum Var alblóðugur á gangi í miðbænum Nýtt útlit Ronaldo vekur athygli Aðsend grein: Peningamál og fjármál og að „axla ábyrgð“ ESB-aðild opnar á erlend yfirráð Umræðan Rautt eðal ginseng Peningamál og fjármál og að „axla ábyrgð“ Meira í Umræðunni » Fleira áhugavert Saka Trump um lygar ESB-aðild opnar á erlend yfirráð Myndir: Almyrkva náð Bendir á fangelsisyfirvöld: „Heimild, ekki skylda“ Mest lesið Í gær Í vikunni