Innlent | Morgunblaðið | 28.8.2026 | 11:00 Bein gildistaka lagafyrirmæla Tryggvi Axelsson Setja bókamerki Aðsend grein úr Morgunblaðinu Í aðdraganda þjóðaratkvæðisgreiðslu um aðildarviðræður við ESB hefur skort nokkuð á útskýringar á hvernig stjórnkerfi ESB er byggt upp sem og hvaða reglur gildi þar um undirbúning sem og samþykkt og áhrif lagafyrirmæla. Í alþjóðarétti gildir almennt að regla eða skuldbinding sem þjóðríki semja um er aðeins gild milli ríkja sem semja um viðkomandi reglu. Til þess að hún hafi áhrif að landsrétti og fyrir almenning þá þarf að koma til lagasetningar af hálfu viðkomandi þjóðríkis. Þannig hafa samningar á grundvellii alþjóðaréttarins almennt ekki áhrif á stjálfstæði þjóða. Með aðild að ESB ef til þess myndi koma myndi Ísland gangast undir nýjar lagasetningarreglur. Mikilvægust þeirra er regla ESB um „bein réttaráhrif“. Á undanförnum árum frá samþykkt Lissabon-sáttmálans árið 2007 hefur stefna ESB á sviði lagasetningar verið að nota í sívaxandi mæli framangreinda reglu. Reglan gildir sjálfkrafa um allar „reglugerðir“ ESB en þær hafa sömu rétthæð og „lög“ á Íslandi. Hún gildir einnig um tilskipanir að uppfylltum ákveðnum skilyrðum samkvæmt dómafordæmum Evrópudómstólsins. Helstu kostir þessarar reglu að mati framkvæmdastjórnar ESB og núverandi aðildarríkja er að lög Evrópuréttarins sem eru samþykkt samkvæmt framangreindu taka gildi samdægurs við birtingu lagafyrirmælanna og án aðkomu þjóðþinga aðildarríkjanna. Helstu ókostir hennar eru að sjálfstæði ríkja skerðist og um leið er að mati ESB-ríkja og framkvæmdastjórnarinnar komið í veg fyrir tafir við það að lagafyrirmæli ESB taki gildi vegna meðferðar þeirra í þjóðþingum aðildarríkjanna. Árið 2025 voru alls 1.200 lagafyrirmæli („reglugerðir“) samþykkt. Árið 1995, þegar EES-samningurinn tók gildi, var meirihluti lagafyrirmæla ekki á grundvelli þeirrar meginreglu um „bein réttaráhrif“ sem hér er lýst. Mikilvægt er að almenningur hér á landi, sem ef til vill þekkir ekki til stjórnkerfis ESB, viti hvernig lagasetningarreglan um „bein réttaráhrif“ virkar í reynd, en þannig mun löggjafarvald og dómsvald því skerðast hér á landi. Til að svo geti orðið þarf við aðild ef til hennar kemur að breyta stjórnarskrá lýðveldisins Íslands. Höfundur er lögfræðingur MBA, fv. forstjóri Neytendastofu. Fáðu aðgang að þessari grein Með áskrift færðu fullan aðgang að öllum læstum greinum Árvakurs — vandað, fjölbreytt og traust efni, hvar og hvenær sem er. Þannig styður þú íslenska fjölmiðlun og hjálpar okkur að halda áfram að segja sögurnar sem skipta máli. Tryggðu þér aðgang núna. Skoða áskriftarleiðir Innskráning Gleymt lykilorð? Kennitala: Lykilorð: Ertu ekki með notendaaðgang? Fara í nýskráningu . Fáðu þér áskrift til að lesa áfram Þú ert innskráð(ur) sem ... en ert ekki með áskrift. Aðgangur að þessari frétt í fullri lengd krefst áskriftar að Morgunblaðinu, rafræns aðgangs á borð við vikupassa eða séráskriftar að viðkomandi efnisflokki á mbl.is. Kynntu þér áskriftarleiðirnar Ég er nú þegar áskrifandi Ég er ekki með notendaaðgang Nánar um málið í Morgunblaðinu Áskrifendur: Lesa blaðið hér Blogga um frétt Nánar um málið í Morgunblaðinu Áskrifendur: Lesa blaðið hér Nýjast á mbl.is » Ný nálgun á fasteignamarkaði geti lækkað verð Einn besti leikmaður sögunnar mætir Íslandi í kvöld Nýr konungur Noregs verður Hákon VIII Rifa í liðþófa og leikur ekki meir með Breiðablik í ár Einangrunarstefna ESB-sinna Umræðan Framtíðin undir hverjum völusteini Aðlögun, afkoma og markaðir Meira í Umræðunni » Fleira áhugavert Fóru snemma úr vinnu fyrir mannskætt slys Segir stöðu fyrstu kaupenda ekki fara versnandi Nýr konungur Noregs verður Hákon VIII Alvarlegar afleið­ingar fyrir hestinn Mest lesið Í gær Í vikunni Alvarlegar afleið­ingar fyrir hestinn Tíðnin á Íslandi ein sú lægsta í heiminum Þorgerður tjáði sig um alvarlegar hótanir Þung staða á markaðnum Góð stemning á Austurvelli Brotist inn á heimili í Árbænum Þúsund íslenska skriffinna þyrfti „Það þarf að grípa inn í strax“ Eldur kviknaði í útidyrahurð fjölbýlishúss „Svarið finnst ekki í neinni skýrslu“ Sema Erla ákærð: „Gjörsamlega galið“ „Þetta er, af geðsjúkdómum, sá lífshættulegasti“ Styttir heimsókn sína til Íslands Sólveig Anna hjólar í fyrrum samstarfsbróður Pétur upplifði að líf sitt væri í hættu Upptaka: Áfram Ísland á Austurvelli Ný þjónusta í Keflavík er ekki ný Icelandair-vél lenti í Boston af öryggisástæðum Steik í Köben á verði tveggja flugmiða Ætlaði ekki að vera á lyfjum ævilangt Steinn Ármann Magnússon er látinn Katrín rýfur þögnina Skattakóngur ársins 2025 greiddi milljarð í skatt „Ég er á Íslandi, hvar í fjáranum ert þú?“ Veggjöld á nýjum kafla taka brátt gildi Sema Erla ákærð: „Gjörsamlega galið“ „Ekkert stoppar fólk í að detta niður og deyja“ Embætti forstjórans ekki auglýst „Mér líður eins og það vanti á mann hendina“ Neitaði að ræða um hvarf Jóns Þrastar Nýjast á mbl.is » Ný nálgun á fasteignamarkaði geti lækkað verð Einn besti leikmaður sögunnar mætir Íslandi í kvöld Nýr konungur Noregs verður Hákon VIII Rifa í liðþófa og leikur ekki meir með Breiðablik í ár Einangrunarstefna ESB-sinna Umræðan Framtíðin undir hverjum völusteini Aðlögun, afkoma og markaðir Meira í Umræðunni » Fleira áhugavert Segir framburð brotaþola óstöðugan „Erum að kjósa um að fá að sjá“ Þúsund íslenska skriffinna þyrfti Pútín gæti ráðist inn í Eystrasaltsríkin Mest lesið Í gær Í vikunni Alvarlegar afleið­ingar fyrir hestinn Tíðnin á Íslandi ein sú lægsta í heiminum Þorgerður tjáði sig um alvarlegar hótanir Þung staða á markaðnum Góð stemning á Austurvelli Brotist inn á heimili í Árbænum Þúsund íslenska skriffinna þyrfti „Það þarf að grípa inn í strax“ Eldur kviknaði í útidyrahurð fjölbýlishúss „Svarið finnst ekki í neinni skýrslu“ Sema Erla ákærð: „Gjörsamlega galið“ „Þetta er, af geðsjúkdómum, sá lífshættulegasti“ Styttir heimsókn sína til Íslands Sólveig Anna hjólar í fyrrum samstarfsbróður Pétur upplifði að líf sitt væri í hættu Upptaka: Áfram Ísland á Austurvelli Ný þjónusta í Keflavík er ekki ný Icelandair-vél lenti í Boston af öryggisástæðum Steik í Köben á verði tveggja flugmiða Ætlaði ekki að vera á lyfjum ævilangt Steinn Ármann Magnússon er látinn Katrín rýfur þögnina Skattakóngur ársins 2025 greiddi milljarð í skatt „Ég er á Íslandi, hvar í fjáranum ert þú?“ Veggjöld á nýjum kafla taka brátt gildi Sema Erla ákærð: „Gjörsamlega galið“ „Ekkert stoppar fólk í að detta niður og deyja“ Embætti forstjórans ekki auglýst „Mér líður eins og það vanti á mann hendina“ Neitaði að ræða um hvarf Jóns Þrastar Loka