Fjölmargir stuðnings­menn ESB hafa lofað lágum vöxtum eða ítrekað borið saman húsnæðislána­vexti er­lendis og hér­lendis og komist að þeirri niður­stöðu að með upp­töku evru yrðu vextirnir hér þeir sömu. Ekki jafn­margir hafa tekið það fram að til að taka upp evru þurfa ríki meðal annars að upp­fylla Maastricht-skil­yrðin um verðbólgu, ríkis­fjár­mál og langtíma­vexti. Þá þarf gjald­miðillinn að hafa verið í evrópska gengis­sam­starfinu ERM II í að minnsta kosti tvö ár án al­var­legrar spennu eða gengis­fellingar. Langtíma­vextir ríkis mega þar að auki ekki vera meira en tveimur pró­sentu­stigum hærri en í þeim þremur ESB-ríkjum sem standa sig best hvað verðstöðug­leika varðar. Þetta er mikilvægt vegna þess að röð at­burða verður þá önnur en stundum mætti ætla af um­ræðunni. Ís­land getur ekki fyrst tekið upp evru og notað síðan evruna til að leysa verðbólgu- og vaxta­vandann. Landið þarf að ná veru­legum árangri við að koma verðbólgu, langtíma­vöxtum og efna­hags­legu ójafn­vægi niður áður en upp­taka evru kemur til greina. Stór hluti þeirrar efna­hags­legu aðlögunar sem nauð­syn­leg er til að komast inn í evru­sam­starfið þarf að eiga sér stað áður en evran kemur til sögunnar. Kon­ráð S. Guðjóns­son hag­fræðingur hefur bent á þetta í ný­legri greiningu á þróun vaxta í ríkjum sem hafa gengið í ESB. Hann skoðaði síðustu fjórar stækkanir sam­bandsins og komst að því að vaxta­munur við evru­svæðið hefði vissu­lega minnkað í meiri­hluta til­vika, en breytingin væri langt frá því sjálf­virk og að jafnaði fremur lítil. Í ríkjunum sem gengu inn árið 2004 minnkaði langtíma­vaxta­munurinn að meðaltali um tæpt hálft pró­sentu­stig þegar þrjú ár fyrir inn­göngu voru borin saman við þrjú ár eftir hana. Í öðrum til­vikum minnkaði munurinn ekki eða jókst. Niður­staða Kon­ráðs er að vaxta­stig ráðist fyrst og fremst af efna­hags­aðstæðum og hag­stjórn hvers ríkis. „Meðulin eru þau sömu hvort sem gjald­miðillinn heitir króna eða evra,“ skrifar hann og á þar við þau hag­stjórnar­tæki sem þarf að beita til að ná niður verðbólgu og vöxtum. Áður en Ís­land gæti tekið upp evru þyrfti landið, að hans mati, ein­mitt að sýna í verki að það gæti náð hvoru tveggja niður. Áður en Ís­land gæti tekið upp evru þyrfti landið, að hans mati, ein­mitt að sýna í verki að það gæti náð hvoru tveggja niður. Jón Daníels­son, pró­fessor í hag­fræði við London School of Economics, hefur sagt að ef ákveðið verður að ganga inn í ESB árið 2027 yrði evran lík­lega ekki orðin gjald­miðill á Ís­landi fyrr en 2042. „Óheiðar­legt að blanda þessu tvennu saman“ Heiðar Guðjóns­son, stjórnar­for­maður Ís­lands­banka og fjár­festir, sagði nýverið í sam­tali við Frjálsa verslun að um­ræða um evru annars vegar og ESB-aðild hins vegar rynni gjarnan saman með óeðli­legum hætti. „Mér finnst ósann­gjarnt, og í raun óheiðar­legt, þegar fólk sem þekkir til hag­fræði blandar þessu tvennu saman,“ sagði Heiðar. Heiðar Guðjónsson. © Eyþór Árnason (Eyþór Árnason) Kjarni gagn­rýninnar er ein­faldur. Gjald­miðla­fyrir­komu­lag Ís­lands er eitt álita­efni. Aðild að Evrópu­sam­bandinu er annað og mun um­fangs­meira pólitískt og stjórn­skipu­legt mál. Fleiri kostir eru í gjald­miðlamálum en annaðhvort óbreytt króna eða ESB-aðild með evru. Hægt er að breyta um­gjörð peninga­stefnunnar og ríkis­fjár­mála, vinna gegn sveiflum á húsnæðis­markaði og jafn­vel ræða annars konar gengis­fyrir­komu­lag án þess að ganga í Evrópu­sam­bandið. Full þátt­taka í evru­sam­starfinu krefst hins vegar ESB-aðildar. Spurningarnar tvær tengjast því, en þær eru ekki þær sömu. Vaxta­vandinn er að stórum hluta heima­til­búinn Nýjasta mat Seðla­banka Ís­lands og Alþjóða­gjald­eyris­sjóðsins, AGS, gerir þessa að­greiningu enn mikilvægari. Í ný­legri greinar­gerð bera Jón Helgi Egils­son, doktor í hag­fræði og fyrr­verandi for­maður bankaráðs Seðla­banka Ís­lands, og Erna Bjarna­dóttir hag­fræðingur saman at­huga­semdir Seðla­bankans við gjald­miðla­skýrslu stjórn­valda og nýja út­tekt AGS. Þar kemur fram að Seðla­bankinn telji verðbólgu síðustu ára að mestu hafa verið drifna áfram af inn­lendum þáttum, ekki síst húsnæðis­kostnaði, sterkri eftir­spurn og miklum launa­hækkunum. Fram­lag gengis og inn­fluttrar verðbólgu hafi verið tak­markaðra. AGS dregur upp sam­bæri­lega mynd. Það skiptir máli í um­ræðunni um vaxta­mun Ís­lands og evru­svæðisins. Ef megin­or­sakir verðbólgunnar eru inn­lendar hverfa þær ekki við það eitt að skipt sé um gjald­miðil. AGS tekur sér­stak­lega fram að verðstöðug­leiki á Ís­landi eftir hug­san­lega upp­töku evru myndi áfram ráðast af inn­lendum þáttum, einkum launaþróun, fram­leiðni og ríkis­fjár­málum. Ef laun hækka langt um­fram fram­leiðni, ríkis­fjár­málin ýta undir eftir­spurn eða húsnæðis­fram­boð heldur ekki í við fólks­fjölgun verður þrýstingurinn áfram til staðar. Evran eyðir því ekki þörfinni fyrir aga í hag­stjórn. Hún breytir fyrst og fremst því hvaða tæki Ís­land hefur til að bregðast við þegar ójafn­vægi myndast. Þá eru fleiri sérís­lenskir þættir sem geta einnig haldið vaxta­stigi uppi. Seðla­banki Ís­lands hefur meðal annars bent á að ís­lenskir bankar búi við þyngri sértæka skatt­lagningu en bankar í mörgum saman­burðar­löndum, auk vaxta­lausrar bindi­skyldu sem leggur kostnað á fjár­mögnun þeirra. Slíkur kostnaður hverfur ekki sjálf­krafa við upp­töku evru heldur getur áfram skilað sér í hærri útlánsvöxtum til heimila og fyrir­tækja. Þetta undir­strikar að ekki er hægt að rekja allan vaxta­mun Ís­lands og evru­svæðisins til gjald­miðilsins eins. Hluti hans á rætur í inn­lendri hag­stjórn, skatt­lagningu og reglu­um­hverfi sem ís­lensk stjórn­völd geta breytt án ESB-aðildar. Tálsýn danskra húsnæðis­vaxta Húsnæðis­vextir í Dan­mörku hafa mikið verið notaðir sem dæmi um hvernig húsnæðislána­kjör á Ís­landi gætu litið út með lægra vaxta­stigi. Á sam­félags­miðlum hafa meðal annars gengið myndir þar sem 3,5% fastir danskir húsnæðis­vextir eru bornir beint saman við breyti­lega vexti á Ís­landi. Sá saman­burður er þó villandi en einnig þarf að taka fram að 3,5% er ekki fjár­mögnunar­kostnaður dansks lán­taka. Ofan á opin­bera vexti bætist meðal annars svo­kallað bi­drag til fast­eigna­lána­stofnunarinnar, sem ræðst af veðhlut­falli, lána­tegund og því hvort lánið er með af­borgunum. Hjá sumum lántak­endum bætist allt að 1,1% bi­drag ofan á, auk annarra gjalda, og kostnaðurinn er þá kominn mun nær 4,5–5% en 3,5%. Saga dönsku lág­vaxta­stefnunnar og hins mjög lága vaxta­stigs sem ein­kenndi Evrópu um ára­bil hefur líka aðra hlið. Á tíma­bili neikvæðra vaxta þurftu danskir spari­fjár­eig­endur til að mynda að greiða bönkunum fyrir að geyma innstæður sínar. Sø- og Hand­els­ret­ten komst að því í septem­ber 2025 í máli gegn Jyske Bank að bönkum væri heimilt að leggja neikvæða inn­lánsvexti á spari­fé. Fyrir ungt fólk sem er að safna eigin fé fyrir fyrstu íbúð er þetta aug­ljós­lega hin hlið lág­vaxta­um­hverfisins: sparnaðurinn getur staðið í stað eða jafn­vel rýrnað að nafn­virði á sama tíma og ódýrt láns­fé ýtir undir eftir­spurn eftir húsnæði. Hér á landi geta spari­fjár­eig­endur hins vegar nú fengið vel yfir 7% vexti á bundnum banka­innstæðum. Að lokum þarf að spyrja ef allir eiga að­gengi að þessu ódýra láns­fé, hvernig búa ekki fleiri í eigin húsnæði? Sam­kvæmt Eurostat bjuggu um 68% íbúa ESB í eigin húsnæði árið 2024. Í Dan­mörku var hlut­fallið um 61%, þar sem 39% íbúa voru leigj­endur. Sam­kvæmt samræmdum EU-SILC gögnum Eurostat hefur hlut­fall Ís­lendinga sem búa í eigin húsnæði verið um 77–78% undan­farin ár. Ís­land er því með mun hærra hlut­fall fólks í eigin húsnæði en bæði ESB að meðaltali og Dan­mörk, þrátt fyrir mun hærri nafn­vexti. Krónan tók stóran hluta höggsins eftir hrunið Ein stærsta efna­hags­lega eftir­gjöfin sem fylgdi upp­töku evru væri að Ís­land gæfi eftir eigið gengi sem hag­stjórnar­tæki. Þar mætast merki­lega sjónar­mið tveggja Nóbels­verð­launa­hafa í hag­fræði, Milton Fri­ed­man og Paul Krug­man, sem koma úr mjög ólíkum áttum hag­fræðinnar og hafa verið ósammála um margt. Þegar kemur að mikilvægi sveigjan­legs gengis hafa þeir hins vegar komist að mjög svipaðri niður­stöðu. Krug­man hefur raunar sjálfur bent á að eitt varan­legasta fram­lag Fri­edmans til hag­fræðinnar hafi verið rök hans fyrir sveigjan­legu gengi. Kjarninn í þeirri hugsun er ein­faldur: ef ríki missir sam­keppnis­hæfni getur gengis­breyting leiðrétt kostnaðar­stöðuna hraðar en lang­varandi at­vinnu­leysi og innri gengis­felling. Ís­land fékk skýrt dæmi um þetta eftir fjár­mála­hrunið 2008. Krónan féll mjög skarpt í kjölfar banka­hrunsins. Það hafði sárs­auka­fullar af­leiðingar. Inn­fluttar vörur hækkuðu, verðbólga jókst og er­lendar skuldir heimila og fyrir­tækja þyngdust. En gengis­fallið hafði líka hina hliðina. Ís­lenskar vörur og þjónusta urðu ódýrari gagn­vart útlöndum, sam­keppnis­staða út­flutnings­greina batnaði hratt og við­skipta­jöfnuður þjóðar­búsins snerist við. AGS komst síðar að þeirri niður­stöðu að veikara raun­gengi eftir hrunið hefði skilað veru­legri bætingu á sam­keppnis­stöðu Ís­lands og stuðlað að til­færslu hag­kerfisins í átt að út­flutnings­greinum. Krug­man lagði sér­staka áherslu á þetta í skrifum sínum um Ís­land eftir hrunið. Hann sagði gengis­fall krónunnar hafa verið „mikilvægan þátt í að tak­marka hversu djúpur sam­drátturinn varð á Ís­landi“ og benti á að eigin gjald­miðill hefði gert Ís­landi kleift að ná sam­keppnis­hæfni aftur hraðar en ella. Í saman­burði sínum á Ís­landi og Ír­landi gekk hann enn lengra og benti á að þróunin væri sterk rök­semd fyrir því að Ís­land héldi eigin gjald­miðli og stæði utan evru­svæðisins. Þar birtist í raun sama hugsun og Fri­ed­man hafði lagt áherslu á ára­tugum fyrr: stöðugt gengi er ekki ókeypis. Ef gengið fær ekki að hreyfast þarf hag­kerfið sjálft að hreyfast meira. Ríki innan evru­svæðisins sem missa sam­keppnis­hæfni hafa ekki þann mögu­leika að láta gengið leiðréttast. Þar þarf aðlögunin frekar að fara fram með svo­kallaðri innri gengis­fellingu: minni eftir­spurn, hægari launaþróun og meira a