Íslenskur tækni- og hugverkaiðnaður er orðinn mikilvæg burðarstoð útflutnings og verðmætasköpunar. Tækifærin til frekari vaxtar eru mikil, en til að þau raungerist þarf skýran fókus og samstillt átak hins opinbera, fjárfesta og atvinnulífsins. Ísland er í alþjóðlegri samkeppni um hugvit og fjármagn. Því þarf að skapa hér umhverfi sem styður ekki aðeins við stofnun nýsköpunarfyrirtækja heldur einnig vöxt þeirra, alþjóðlega sókn og áframhaldandi uppbyggingu starfsemi og hugverka hér á landi. Í þessu felst eitt stærsta vaxtartækifæri íslensks atvinnulífs til næstu áratuga. Verðmætasköpunin er þegar veruleg Áhrif nýsköpunar á íslenskt efnahagslíf eru þegar umtalsverð. Framvís hefur undanfarin ár tekið saman tölfræði um fjárfestingar og starfsemi nýsköpunarfyrirtækja á Íslandi sem sýnir það skýrt. Síðustu fimm ár hafa vísisjóðir og englafjárfestar innan Framvís fjárfest fyrir um 35.000 m.kr. í nýsköpunarfyrirtækjum. Erlendar meðfjárfestingar í íslenskum nýsköpunarfyrirtækjum námu á sama tímabili um 37.000 m.kr. Árið 2025 námu tekjur fyrirtækja í eignasöfnum sjóða Framvís rúmum 32.000 m.kr. og er langstærstur hluti þess útflutningstekjur. Launagreiðslur fyrirtækjanna námu um 18.000 m.kr. og skattgreiðslur vegna starfseminnar um 4.500 m.kr. Þetta er sú hringrás sem við viljum sjá: Fjármagn er lagt í þróun íslenskra nýsköpunarfyrirtækja sem byggja upp þekkingu og störf hér á landi, afla tekna erlendis, laða að frekara erlent fjármagn og skila launum og skatttekjum inn í íslenskt hagkerfi. Ef horft er á tækni- og hugverkaiðnaðinn í heild námu útflutningstekjurnar um 369.000 m.kr. árið 2025 og hafa áttfaldast frá árinu 2008. Á síðasta ári voru þær í fyrsta sinn hærri en útflutningstekjur sjávarútvegs. Möguleikarnir eru langt frá því fullnýttir. Ólíkt atvinnugreinum sem byggja á takmörkuðum náttúruauðlindum er ekkert náttúrulegt þak á vexti hugverkaiðnaðar. Spár gera ráð fyrir verulegri aukningu útflutningsverðmæta hugvits og tækni á næstu árum. En þessi þróun gerist ekki af sjálfu sér! Ísland er í alþjóðlegri samkeppni um hugvit og fjármagn Sá góði árangur sem náðst hefur í nýsköpun er ekki sjálfgefinn. Hann byggir m.a. á auknu aðgengi að sérhæfðu fjármagni, markvissri ákvörðunartöku lífeyrissjóða um fjárfestingu í sjóðum og fyrirtækjum á snemmstigum, opinberum stuðningi við rannsóknir og þróun, sem og vaxandi alþjóðlegum tengslum íslenskra fyrirtækja og fjárfesta. Verkefnið nú er að skapa skilyrði til að viðhalda sterkri stöðu Íslands og byggja enn frekar á henni. Fyrirtæki sem byggja starfsemi sína á hugviti eru sjaldnast háð landfræðilegri staðsetningu. Sérfræðingar geta valið milli landa og fyrirtækja og fjármagn leitar þangað sem skilyrði til vaxtar eru hagstæðust. Í alþjóðlegri samkeppni um hugvit, sérfræðinga og fjármagn skiptir því ekki aðeins máli að nýsköpunarfyrirtæki verði til á Íslandi. Þau þurfa að sjá hag sínum best borgið hér þegar þau vaxa. Rannsóknir, þróun, hugverk og sérfræðistörf þurfa að festast í íslensku hagkerfi. Til þess þarf Ísland að bjóða samkeppnishæft rekstrar- og fjárfestingarumhverfi. Skilvirkt stuðningsumhverfi og sérhæft fjármagn eru forsenda Árangursrík nýsköpun byggir á stöðugu flæði þekkingar, fjárfestinga og hæfni. Hið opinbera gegnir þar mikilvægu hlutverki með m.a. stuðningi við rannsóknir og þróun. Rannsóknir og þróun krefjast mikillar fjárfestingar áður en tekjur verða til og opinber stuðningur getur því brúað bilið þar til einkafjárfestar koma að. Fyrirsjáanleiki slíkra úrræða skiptir sköpum fyrir ákvarðanir um fjárfestingar, ráðningar og vöxt fyrirtækja. Sama gildir um fjármögnunarumhverfið. Íslenska vísisjóðaumhverfið er ungt í alþjóðlegum samanburði en hefur tekið miklum framförum á skömmum tíma. Samhliða hafa englafjárfestingar eflst og orðið mikilvægur hluti fjármögnunar fyrirtækja á fyrstu stigum. Vísisjóðir og englafjárfestar koma að fyrirtækjum þegar áhættan er mikil, tekjur litlar eða engar og hefðbundin lánsfjármögnun sjaldnast raunhæfur kostur. Innlendir sérhæfðir fjárfestar færa fyrirtækjunum einnig aðgengi að sérhæfðri þekkingu, reynslu og tengslaneti sem er lykilatriði fyrir fyrirtæki á fyrstu vaxtarstigum. Erlent fjármagn er síðan oft forsenda alþjóðlegs vaxtar. Því þarf Ísland að vera aðlaðandi fyrir erlenda fjárfesta með stöðugu og fyrirsjáanlegu regluverki, samkeppnishæfu skattaumhverfi og skýrum ferlum. Lífeyrissjóðir skipta sköpum Virk þátttaka íslenskra lífeyrissjóða er ein mikilvægasta forsenda þess að hér hafi byggst upp öflugt fjármögnunarumhverfi fyrir nýsköpun. Skýr staðfesting þess er að rúm 80% þess fjármagns sem lagt hefur verið í vísisjóði innan Framvís hefur komið frá íslensku lífeyrissjóðunum. Því er ástæða til að fagna þeim skrefum sem nú hafa verið stigin til að auka fjárfestingarheimildir lífeyrissjóða í óskráðum eignum. Slíkar breytingar eru mikilvægur liður í að styrkja íslenskan fjármagnsmarkað og skapa betri forsendur fyrir uppbyggingu nýsköpunarfyrirtækja framtíðarinnar. Sterkara og fjölbreyttara atvinnulíf er enda ekki aðeins hagsmunamál frumkvöðla og fjárfesta. Það er einnig ein af forsendum sjálfbærni íslenska lífeyriskerfisins til lengri tíma. Tækifærið er stórt – en við þurfum að grípa það Nýsköpun er ekki aðeins grundvöllur efnahagslegrar velgengni heldur lykillinn að úrlausn margra stærstu viðfangsefna komandi áratuga. Ísland hefur þegar sýnt að lítið hagkerfi getur byggt upp öflug fyrirtæki sem selja hugvit og tækni á alþjóðlegum mörkuðum og skapa þar með útflutningstekjur, sérhæfð störf og skatttekjur. Verkefnið fram undan er að tryggja að næsta kynslóð nýsköpunarfyrirtækja verði til og sjái hag sínum best borgið á Íslandi. Til þess þarf sérhæft fjármagn, hæft starfsfólk, samkeppnishæft skatta- og rekstrarumhverfi og skilvirkt og fyrirsjáanlegt stuðningskerfi. Nýlega samþykkt atvinnustefna stjórnvalda sýnir að tækifærin sem felast í hugverkaiðnaði og nýsköpun eru ofarlega á dagskrá. Nú þarf að fylgja þeirri framtíðarsýn eftir með aðgerðum. Yfirstandandi vinna við mikilvægar breytingar á stuðnings- og fjármögnunarumhverfi nýsköpunar felur í sér tækifæri til að styrkja enn frekar þær undirstöður sem þegar hafa verið byggðar. Markmiðið ætti að vera skýrt: Að Ísland verði einn besti staðurinn í okkar heimshluta til að byggja upp og reka alþjóðleg nýsköpunarfyrirtæki. Höfundar eru Laila Sæunn Pétursdóttir, framkvæmdastjóri Framvís, og Marta Hermannsdóttir, fjárfestingarstjóri ReykVC og stjórnarmaður í Framvís.