Innlent | Morgunblaðið | 10.4.2026 | 7:00 Gjaldmiðill og gengi á göflum Vilhjálmur Bjarnason. mbl.is/Hanna Setja bókamerki Aðsend grein úr Morgunblaðinu Eitt sinn mætti fullorðinn heldri borgari á rakarastofu til að fá sína vikulegu þjónustu. Einn var hængur á hjá heldri borgaranum. Hann var aðeins með „útlenda peninga“ í veski sínu. Heldri borgarinn, heimsborgari, var ekki vanur nýjum seðlum, en þeir höfðu hundraðfalt verðgildi eldri seðla. Eldri seðlar og mynt voru orðin þung í viðskiptum vegna verðrýrnunar frá því landið fékk fullveldi og missti krónusamband sitt við Danmörku. Seðlaskiptin árið 1981 eru til umhugsunar um það, hvort Lýðveldið Ísland geti verið sjálfstætt myntsvæði. Það er viðlíka spurning og að spyrja hvort Málmey í Svíþjóð sé hentugt myntsvæði. Íbúafjöldi og landsframleiðsla eru svipuð. Til hvers er gjaldmiðill? Ritara er það mjög til efs að sú umræða, sem sett er fram í íslenskum fornsögum, um greiðslur í „mörkum silfurs“ segi nokkuð um greiðslur í „silfri“ eða nokkurri sleginni mynt. Ekkert finnst af slíkum fornminjum. Vaðmál, skeið og smjör eru slæmur gjaldmiðill. Það finnst best á þeim þægindum sem felast í greiðslukortum úr plasti og með rafrænu sambandi. Fyrstu umræðu á Alþingi um gjaldmiðil og seðlabanka er að finna í Alþingistíðindum árið 1853. Sú pólitíska spurning, sem var til umræðu, fjallaði um greiðslumiðil, til þess að greiða fyrir frjálsum viðskiptum og samkeppni í verslun. Ritara er mjög til efs, að þingmenn hafi þekkt til skrifa Adams Smith um „Rannsókn á ástæðum fyrir auðlegð þjóða“. Í því riti er mjög rætt um samkeppni, verkaskiptingu og viðskipti til að skapa auðlegð þjóða. Til viðskipta þarf gjaldmiðil og peninga. Fyrir utan þann eiginleika gjaldmiðils að greiða fyrir viðskiptum og til lúkningar skulda er nauðsynlegt að gjaldmiðill hafi tvo aðra eiginleika. Þeir eru: Gjaldmiðill þarf að koma að notum til geymslu verðmæta, þannig að frestun neyslu þýði ekki sjálfkrafa minni neyslu fyrir þann, sem frestar neyslunni, og að frestunin auki ekki sjálfkrafa velferð annarra. Gjaldmiðill þarf að geta greitt fyrir lánsviðskiptum. Þetta er andhverfa liðarins á undan. Spurningin, sem þarf að svara, er hvort gjaldmiðillinn ISK uppfylli þá eiginleika sem gjaldmiðill þarf að hafa. Víst er að þegar viðskipti eru yfir landamæri dettur ekki nokkrum ódrukknum manni handan íslenskra landamæra í hug að taka þátt í þeirri gamansemi að taka við íslenskum seðlum til lúkningar skulda eftir viðskipti. Gjaldmiðlar og verðtryggðar krónur Getur það verið mælikvarði á „fullveldi“ þjóðar, hvort þjóðin hafi „sjálfstæðan“ gjaldmiðil, sjálfstæðan seðlabanka með sjálfstæðum seðlabankastjóra? Þegar Seðlabanki Íslands var stofnaður árið 1961 hafði bankinn ekki heimild til að ákveða stofngengi krónunnar. Gengi krónunnar var ákveðið með lögum, eins og verið hafði frá fullveldi 1918. Alþingi missti gengisákvörðunarhlutverkið með „bráðabirgðalögum“ í ágúst 1961, fjórum mánuðum eftir stofnun bankans. Var það gert í kjölfar þess að aðilar vinnumarkaðarins höfðu gert arfavitlausa kjarasamninga, sem ríkisstjórn og bankastjórar Seðlabankans töldu að gæti leitt til atvinnuleysis. Það var árið 1999 að þjóðir Evrópu ákváðu að fórna „fullveldi“ sínu í gjaldmiðilsmálum, fyrir aga. Gjaldmiðillinn EUR varð lögeyrir í flestum aðildarríkjum Evrópusambandsins. Nú stendur heimurinn frammi fyrir 4 myntum, sem hafa þýðingu í heimsviðskiptum. Auk USD og EUR hafa japanskt jen, JPY, og svissneskur franki, CHF, einhverja þýðingu. Það er nærtækt að spyrja hvernig þessir heimsgjaldmiðlar hafa þróast í samanburði við íslenska krónu og „verðtryggða“ íslenska krónu frá því að evran var innleidd, sjá töflu: Þessi tafla svarar því hvers vegna 1% íslenskra fyrirtækja með 25% af veltu, en 45% af landsframleiðslu notar ekki íslenska krónu sem uppgjörsmynt, og notar ekki íslenska krónu sem lántökumynt. Að öðru leyti dregur ritari ekki ályktanir af þessum stærðum. Almenningi er með samningi um Evrópska efnahagssvæðið (EES) heimilað að nota hvaða mynt sem er, sem lántökumynt. En, íslenskir bankar, fyrir atbeina Seðlabankans, meina almenningi að taka lán í erlendum myntum. Vissulega fóru íslenskir bankar fram úr sér í lánsviðskiptum í markaðsmisnotkun með eigin hlutabréf í aðdraganda hruns. Með stöðugleikaframlagi þrotabúa hinna föllnu banka hefur aftur komist á jafnvægi. Eftir stendur að „verðtryggð“ króna er ekki hagstæður lántökugjaldmiðill. Erlendar myntir eru gerðar óhæfar til geymslu með því að gengismunur frá því lagt er inn á reikning þar til inneign er tekin út er skattlagður með 22% fjáreignatekjuskatti, án þess að um eignaaukningu hafi verið að ræða. Gjaldeyrisvarasjóður Til þess að halda úti sjálfstæðri mynt þarf viðkomandi seðlabanki að halda gjaldeyrisvarasjóð. Gjaldeyrisvarasjóði er ætlað að tryggja að ekki verði greiðslufall á erlendum lánum ríkissjóðs. Flest lönd halda gjaldeyrisvarasjóð í USD. Ekki er hörgull á bandarískum ríkisskuldabréfum vegna viðvarandi greiðsluhalla á fjárlögum þar í landi. Gjaldeyrisvarasjóður er ávaxtaður á lágum vöxtum í hefjanlegum eignum. Þessi kostnaður er að nokkru lagður á sparifjáreigendur með vaxtalausu bundnu fé innlánsstofnana í Seðlabankanum. Er það hlutverk sparifjáreigenda ofan í aðra skattlagningu fjáreignatekna að fjármagna gjaldeyrisvarasjóð? Vissulega tekur stærð gjaldeyrisvarasjóðs að nokkru tillit til umfangs utanríkisviðskipta. Mörg þeirra fyrirtækja, sem framleiða 45% af landsframleiðslu, halda sinn eigin gjaldeyrisvarasjóð utan íslenskrar lögsögu. Þannig er gjaldeyrisvarasjóður í raun meiri en gjaldeyriseign Seðlabankans. Vitræn umræða Þegar Alþingi bætti í löggjöf um vexti og verðtryggingu að heimilt væri að taka „gengistryggð“ lán, en þau eru ekki á nokkurn hátt frábrugðin „gjaldeyrislánum“, þá voru höfuðmótbárur gegn þessari löggjöf að erlend lán væru „áhættusamari“ og „hagkvæmari“ en innlend lán. Ritari skilur ekki alveg á hvern veg lán geta verið bæði áhættusöm og hagkvæm. Því er iðulega haldið fram að íslensk króna sé nauðsynleg til þess að leiðrétta vitlausa kjarasamninga. Þetta er arfavitlaus kenning. Miklu fremur mætti halda því fram að agaleysi við gerð kjarasamninga undanfarna áratugi megi að nokkru rekja til þess að aðilar vinnumarkaðarins viti af gengisfellingu sem auðveldri undankomuleið. Hver, sem gerir vitlausan samning, verður að bera hallann af slíkum samningi og hefur engan rétt til að Seðlabanki komi til bjargar með því að flytja verðmæti frá almenningi til fyrirtækja með gengisfellingu. Ef til vill þarf eitt atvinnuleysistímabil til að leiðrétta svona ruglkenningu. Vissulega geta vitlausir kjarasamningar leitt til þess að framleiðnisnauðar atvinnugreinar heltist úr lestinni og er það vel. Þá fer sauðfjárbúskapur fyrir lítið. Sálarkýlaskítapestakaun Það er ástæða til að gefa orðum Toddu truntu gaum. Eitt sinn sagði hún á hersamkomu: „En þið, þið, þið sem standið hér andspænis lambinu með hjörtun full af for, hvað hafið þið að leggja fram á móti þessum blessuðum innýflum þar sem út koma blóð og vatn? Blóð og vatn? Þið standið hér á þessari stund frammi fyrir hásæti lambsins, hjá blóðlæknum fríða sem einn getur þvegið ykkur hvít af öllum ykkar sálarkýlaskítapestakaunum.“ Kann að vera að kjarasamningar leiði af sér gengisfellingu, sálakýlaskítapestakaun. Slíkir kjarasamningar bæta ekki lífskjör. Vilhjálmur Bjarnason var alþingismaður og hagfræðingur. Fáðu aðgang að þessari grein Með áskrift færðu fullan aðgang að öllum læstum greinum Árvakurs — vandað, fjölbreytt og traust efni, hvar og hvenær sem er. Þannig styður þú íslenska fjölmiðlun og hjálpar okkur að halda áfram að segja sögurnar sem skipta máli. Tryggðu þér aðgang núna. Skoða áskriftarleiðir Innskráning Gleymt lykilorð? Kennitala: Lykilorð: Ertu ekki með notendaaðgang? Fara í nýskráningu . Fáðu þér áskrift til að lesa áfram Þú ert innskráð(ur) sem ... en ert ekki með áskrift. Aðgangur að þessari frétt í fullri lengd krefst áskriftar að Morgunblaðinu, rafræns aðgangs á borð við vikupassa eða séráskriftar að viðkomandi efnisflokki á mbl.is. Kynntu þér áskriftarleiðirnar Ég er nú þegar áskrifandi Ég er ekki með notendaaðgang Nánar um málið í Morgunblaðinu Áskrifendur: Lesa blaðið hér Blogga um frétt Nánar um málið í Morgunblaðinu Áskrifendur: Lesa blaðið hér Nýjast á mbl.is » Gjaldmiðill og gengi á göflum Opnar sig um 30 ára aldursmuninn í hjónabandinu Loftvarnaflautur ómuðu eftir flugskeyti frá Líbanon Svart, ljóst og smá París: Matarboð í anda Soniu Rykiel Málaði trjáboli með varalitum Umræðan Sleggjan sett á ESB-planið Gjaldmiðill og gengi á göflum Meira í Umræðunni » Fleira áhugavert Upplýsingagjöf „verulega áfátt“ Holur myndast víða á vegum ESB mótfallið tollum í Hormússundi Líbanon er óaðskiljanlegur hluti af vopnahléi Mest lesið Í gær Í vikunni „Það verður rautt ljós sílogandi“ „Ríkisstjórnin er að blekkja almenning“ Tenórarnir tíu heiðruðu Kristján Jóhannsson Forseti Íslands minnist Björgvins Minnast Björgvins: „Fyrir þetta allt þökkum við“ Boða til blaðamannafundar Hafa ráðið einn erlendan lækni í fullt starf Svala: „Elsku pabbi minn, sorgin er svo mikil og þung“ Fresta hátíð vegna andláts Björgvins Upplýsingagjöf „verulega áfátt“ Fresta hátíð vegna andláts Björgvins Svala: „Elsku pabbi minn, sorgin er svo mikil og þung“ Boða til blaðamannafundar Kostnaður langt umfram áætlun Dóttir og eiginkona tókust á um arf heilabilaðs manns Ragnari Frey sagt upp störfum á Landspítalanum „Hér er því farið með fleipur“ Uppsögn Ragnars: „Þetta snýst alls ekki um persónur“ „Risastórt skarð höggvið í íslenskt tónlistarlíf“ „Það verður rautt ljós sílogandi“ Tónleikum Ingó aflýst: „Löngu orðið neteinelti“ Fylgstu með lægðinni ganga yfir Fresta hátíð vegna andláts Björgvins Óljóst af hverju vélin fór af stað í óveðrinu Ragnari Frey sagt upp störfum á Landspítalanum Eyfi ósáttur við skattinn: „Þetta mun ég aldrei borga“ Gefa út viðvörun vegna veðurs og eldgosahættu Leigja út heimili á ríflega milljón Tveir fengu 88 milljónir Viðvaranir orðnar appelsínugular víða Nýjast á mbl.is » Gjaldmiðill og gengi á göflum Opnar sig um