Landsframleiðsla á mann, einn besti mælikvarðinn á lífskjör, hefur staðið í stað hér á landi í sjö ár. Til lengri tíma ráðast lífskjör fyrst og fremst af framleiðni hagkerfisins og getu þess til að skapa verðmæti. Þess vegna eru þær aðgerðir sem auka framleiðni jafnframt þær aðgerðir sem bæta lífskjör til frambúðar. Á þetta er bent í nýrri greiningu Samtaka iðnaðarins (SI). Mikilvægt verkefni hagstjórnar um þessar mundir sé að ná niður verðbólgu og skapa skilyrði fyrir lægri vöxtum. Til lengri tíma sé það hins vegar aukin framleiðni sem skili bættum lífskjörum. Aukin framleiðni verði að jafnaði til með fjárfestingu í þekkingu, tækni, innviðum og nýsköpun. Stjórnvöld geta stutt við þá þróun með því að skapa umhverfi sem efli samkeppnishæfni landsins og hvetji til fjárfestinga og verðmætasköpunar. „Þegar rætt er um samkeppnishæfni er sjónum gjarnan beint að gengi, vöxtum og verðbólgu. Þeir þættir skipta máli en eru aðeins hluti myndarinnar. Samkeppnishæfni ræðst af samspili margra þátta. Þar skipta mannauður, nýsköpun, innviðir, orku- og umhverfismál og hagkvæmt, skilvirkt og stöðugt starfsumhverfi mestu máli. Í því sambandi þarf að gæta þess að skattar og gjöld grafi ekki undan hvötum til fjárfestinga og verðmætasköpunar. Sameiginlegt markmið umbóta á þessum sviðum er að auka framleiðni, styrkja samkeppnishæfni og bæta lífskjör landsmanna,“ segir í greiningunni. Samspil margra þátta Samkeppnishæfni verði bætt með margvíslegum umbótum eða samspili margra þátta í stefnumörkun stjórnvalda. Til viðbótar við stöðugt, skilvirkt og hagkvæmt starfsumhverfi ráði mannauðs- og menntamál, innviðir og nýsköpun miklu fyrir samkeppnishæfni atvinnulífsins og framleiðni hagkerfisins. Með umbótum í menntakerfi og með því að hvetja erlenda sérfræðinga til að koma og starfa hér á landi fáist til starfa einstaklingar með þá færni sem þurfi til að vinna fjölbreytt störf. Of fáir iðnmenntaðir séu á vinnumarkaði og of fáir með bakgrunn í raun- og tæknigreinum (STEAM). Nýsköpun sé drifkraftur framleiðnivaxtar. Umgjörð nýsköpunar sem felist m.a. í hvötum vegna rannsókna og þróunar og öðru sem geri frumkvöðlum kleift að breyta hugmyndum sínum í verðmæti, ráði miklu um þróun atvinnulífsins og þar með samsetningu hagkerfisins. Vöxtur tækni- og hugverkaiðnaðar undanfarin ár sýni vel hverju markviss umgjörð nýsköpunar geti skilað. Innviðir séu lífæðar samfélagsins. Samgöngur, veitur, orkuflutningar, fjarskipti og húsnæði myndi þann grunn sem atvinnulífið hvílir á. Þegar innviði skorti eða viðhaldi þeirra sé ekki sinnt hækki kostnaður fyrirtækja, fjárfesting verði áhættusamari og framleiðni líði fyrir. Uppbygging og viðhald innviða séu því ekki útgjöld heldur fjárfesting sem skili sér í aukinni framleiðni og samkeppnishæfni til lengri tíma. Þessir þættir, ásamt stöðugu, hagkvæmu og skilvirku starfsumhverfi og aðgangi að orku, myndi saman samkeppnishæfni landsins. Þess vegna sé samkeppnishæfni efld með umbótum í mörgum málaflokkum samtímis. Iðnaðurinn vill stöðugleika Í greiningunni er bent á að íslenskt hagkerfi hafi lengi einkennst af miklum óstöðugleika. Óstöðugleikinn hafi meðal annars birst í verðbólgu, vöxtum, gengi krónunnar, húsnæðisverði, launakostnaði, breytingum á regluverki, stjórnsýsluframkvæmd og innlendri eftirspurn. Óstöðugleiki dragi úr samkeppnishæfni fyrirtækja vegna þess að hann auki óvissu, hækki fjármagnskostnað og dragi úr vilja fyrirtækja til fjárfestinga. Þegar óvissa um framkvæmd regluverks, verðbólgu, vexti eða gengi sé mikil hækki ávöxtunarkrafa fjárfesta og færri verkefni teljist arðbær. Stöðugleiki sé því forsenda aukinnar framleiðni og verðmætasköpunar. Meiri stöðugleiki einkenni íslenska hagkerfið nú en á árum áður. Að hluta megi rekja það til bættrar hagstjórnar sem byggi meðal annars á umbótum sem gerðar hafi verið á umgjörð peningastefnunnar, opinberra fjármála og fjármálakerfisins. Mikil og þrálát verðbólga, sveiflur í landsframleiðslu og miklar breytingar í eignaverði á borð við húsnæðisverð ásamt launahækkunum langt umfram vöxt framleiðni sýni að talsvert sé í land til að stöðugleika sé náð. Stjórnendur íslenskra iðnfyrirtækja vilja stöðugleika. Í könnun meðal stjórnenda íslenskra iðnfyrirtækja sem Outcome gerði fyrir Samtök iðnaðarins í febrúar síðastliðnum kom fram að 95% stjórnenda töldu að stöðugt starfsumhverfi skipti miklu máli fyrir rekstur þeirra fyrirtækja. Innan við 1% segja að það skipti nokkuð litlu máli og enginn sagði að það skipti mjög litlu máli. Mikil áhersla er á stöðugleikann í öllum greinum iðnaðar og hjá öllum stærðum iðnfyrirtækja um allt land. Niðurstöðurnar koma ekki á óvart. Í rannsóknum á fjárfestingum fyrirtækja hefur ítrekað komið fram að aukin óvissa leiðir til þess að fyrirtæki draga úr eða fresta fjárfestingum. Stöðugt starfsumhverfi er því mikilvæg forsenda aukinnar framleiðni og vaxtar. Stöðugleikinn sem iðnaðurinn vill er fjölþættur. Í því felst m.a. að hagsveiflur séu ekki miklar, verðbólga sé lág, stöðugleiki ríki á vinnumarkaði og gengi gjaldmiðilsins sé stöðugt. Í könnun sem Maskína gerði fyrir Samtök iðnaðarins meðal stjórnenda íslenskra iðnfyrirtækja kemur fram að 92% segja að stöðugt verðlag skipti miklu máli fyrir rekstur fyrirtækisins. Ekki nema 1% segja að það skipti litlu eða engu máli. 87% segja að stöðugt gengi krónunnar skipti miklu máli fyrir reksturinn og ríflega 3% að það skipti litlu eða engu máli. 88% segja að stöðugleiki á vinnumarkaði skipti miklu máli fyrir rekstur þeirra fyrirtækja. Ekki nema 2% segja að það skipti litlu eða engu máli. Í greiningunni segir að eins og sjá megi af þessari upptalningu, sem sé þó ekki tæmandi, megi með réttum ákvörðunum auka stöðugleika, rétt eins og það sé hægt að auka sveiflur. Mikilvægt sé að stöðugleika sé náð í öllum helstu þáttum sem ákvarði starfsumhverfi fyrirtækja til þess að atvinnu- og efnahagslíf sé blómlegt litið til lengri tíma. Kalla eftir þjóðarsátt „Þróun hagkerfisins síðustu ár er nærtækt dæmi þar sem saman fer óstöðugleiki m.t.t. hagvaxtar, verðbólgu og vaxta. Eftir hraðan hagvöxt er hann nú hægur og slaki hefur tekið við af spennu í hagkerfinu. Fyrirtæki eru orðin varfærnari, neytendur svartsýnni og blikur eru á lofti í iðnaði og í efnahagslífinu öllu með vaxandi atvinnuleysi og fækkun starfandi í iðnaði og viðskiptahagkerfinu. Á sama tíma er verðbólga þrálát, fyrst og fremst vegna innlendra þátta. Í baráttu við verðbólguna hefur Seðlabankinn snúið af leið vaxtalækkunar yfir í vaxtahækkun en háir vextir draga enn frekar úr vexti hagkerfisins,“ segir í greiningu samtakanna og um leið kallað eftir þjóðarsátt til að ná niður verðbólgu og vöxtum. „Þessi staða kallar á sameiginleg viðbrögð. Nú er rétti tíminn til að stilla saman strengina og finna samhljóminn um nauðsynlegar aðgerðir. Byggja þarf á þjóðarsátt þar sem stjórnvöld, atvinnulíf og aðilar vinnumarkaðarins leggja sitt af mörkum til að ná niður verðbólgu og vöxtum, efla samkeppnishæfni Íslands og styrkja verðmætasköpun. Það felur í sér umbætur í fyrrgreindum málaflokkum til viðbótar við umbætur á umgjörð vinnumarkaðarins.“ Með þjóðarsátt sé hægt að draga úr óvissu, auka traust og tryggja að íslenskt hagkerfi standi sterkara til framtíðar. „Það skiptir sérstaklega miklu máli á óvissutímum á alþjóðavettvangi að við séum betur í stakk búin að mæta ytri áföllum og sækja tækifærin. Það skiptir sköpum að stefna og ákvarðanir hins opinbera styðji við stöðugleika en auki ekki á vandann. Mikilvægt er að aðgerðir stjórnvalda styðji við fjárfestingu, atvinnuþátttöku og framleiðnivöxt. Við þær aðstæður sem nú ríkja þarf sérstaklega að meta áhrif nýrra álaga á samkeppnishæfni og fjárfestingu. Á sama tíma er ljóst að nú er ekki rétti tíminn til að draga úr mikilvægri uppbyggingu og viðhaldi innviða. Fjárfesting í samgöngum og öðrum innviðum, menntun með áherslu á verknám og nýsköpun er grundvöllur aukinnar framleiðni, samkeppnishæfni og stöðugleika.“ Til lengri tíma verði ekki unnt að tryggja stöðugt verðlag og aukin lífskjör nema launaþróun og framleiðnivöxtur fari saman. Í því sambandi sé rétt að hafa í huga að samkeppnishæfni sé ekki markmið í sjálfu sér heldur leið til að bæta lífskjör. Þegar fyrirtæki búi við hagkvæmt og stöðugt starfsumhverfi fjárfesti þau meira, nýti nýja tækni hraðar og geti greitt hærri laun án þess að samkeppnisstaða þeirra veikist. Þannig verða hagsmunir fyrirtækja og almennings í meginatriðum þeir sömu: aukin framleiðni sé forsenda varanlegrar kaupmáttaraukningar til lengri tíma. Aukin fjölbreytni eykur stöðugleika Saga íslenska hagkerfisins undirstrikar, að því er segir í greiningu SI, mikilvægi fjölbreytts efnahagslífs fyrir stöðugleika og hagvöxt. Fjölbreyttari útflutningur dragi úr áhættu hagkerfisins þar sem áföll í einni atvinnugrein hafi þá minni áhrif á þjóðarbúið í heild. Hagkerfi sem byggi á fáum atvinnugreinum sé líklegra til að verða fyrir höggi með tilheyrandi sveiflum. „Með markvissum aðgerðum hefur náðst að fjölga stoðum útflutnings og þar með auka stöðugleika. Fjórar stoðir eru nú undir útflutningi íslenska þjóðarbúsins þ.e. orkusækinn iðnaður, tækni- og hugverkaiðnaður, ferðaþjónusta og sjávarútvegur. Mjög jákvætt hefur verið að sjá vöxt tækni- og hugverkaiðnaðar á síðustu árum en greinin er nú þriðja stærsta stoð útflutnings á Íslandi. Námu útflutningstekjur hennar 369 mö.kr. árið 2025 eða nær 19% af heildarútflutningstekjum íslenska hagkerfisins. Hafa útflutningstekjur greinarinnar aukist um nær 160 milljarða króna á síðustu fimm árum og voru þær á síðasta ári meiri en útflutningstekjur sjávarútvegsins. Haldist sú þróun áfram gæti hugverkaiðnaður orðið verðmætasta útflutningsstoðin við lok áratugarins ef rétt er á málum haldið. Drifkraftur frumkvöðla hefur þar farið saman við veigamiklar umbætur stjórnvalda í þágu nýsköpunar. Greinin byggir fyrst og fremst á hugviti sem auðlind og greinir sig þannig talsvert frá öðrum stoðum útflutnings sem byggja á náttúruauðlindum landsins - sjávarútvegur byggir á auðlindum hafsins, orkusækinn iðnaður á raforku og ferðaþjónusta er hópur um margt ólíkra fyrirtækja sem eiga það s