Volkswagen er eitt helsta tákn þýska efna­hagsundursins, vinnuveitandi um 657 þúsund manns nú og stærsti bílaframleiðandi í Evrópu. Þeim mun meiri tíð­indum sætti það í síðustu viku þegar ­fregnir bárust af því að stjórnendur ­íhuguðu að ­segja upp 100 þúsund starfsmönnum og ­leggja niður framleiðslu í fjórum verk­smiðjum í Þýskalandi, þar á meðal í ­Hannover, Zwickau og Emden auk Audi-verksmiðjunnar í Neckarsulm. Yrði það umfangsmesta endurskipu­lagning í 89 ára sögu fyrirtækisins. Hluta­bréfin hafa ekki verið lægri í 16 ár, eða frá fjármálakreppunni 2008. Það sem gerist í Wolfsburg er skýrasta birtingarmynd þróunar sem nær um alla álfuna. Hjá íhlutaframleiðendum Evrópu hefur verið fækkað um 100 þúsund störf. Að öllu óbreyttu munu 350 þúsund störf hjá birgjum álfunnar hverfa fyrir árið 2030, samkvæmt úttekt sem evrópsk samtök bílaíhlutaframleiðenda létu gera. *** Heimatilbúinn vandi Það er freistandi að kenna öðrum um, kommúnistunum í Kína og tollum Trumps. En vandinn er meiri og að stórum hluta heimatilbúinn. Í fyrsta lagi orkan. Iðnaðarveldi Evrópu, og Þýskalands ekki síst, reis á kolum. Þau sem eitt sinn skiluðu meira en helmingi þýskrar raforku standa enn undir um fimmtungi hennar. Síðar batt álfan vonir sínar við ódýrt rússneskt gas og stóð uppi orkulítil þegar þýskir ráðamenn féllust loks á að hætta að kaupa gas frá Rússlandi, löngu eftir innrásina í Úkraínu. Í dag greiða evrópsk fyrirtæki tvisvar til þrisvar sinnum hærra raforkuverð en bandarísk og fjórfalt til fimmfalt hærra gasverð. Engin verksmiðja, hversu vel rekin sem hún er, stenst slíkan mun til lengdar. Í öðru lagi reglubyrðin. Brussel boðaði bann við nýjum bensín- og dísilbílum frá árinu 2035 og knúði þannig fram dýra umbreytingu í rafbíla á undan eftirspurn hins venjulega bílakaupanda. Fram­leið­endur sökktu milljörðum í rafbíla­fram­leiðslu sem eftirspurnin hefur ekki haldið í við, á sama tíma og kínverskir keppinautar buðu ódýrari bíla og betri rafhlöður. For­stjóri Mercedes-Benz, Ola Källenius, ­hefur varað við því að bílamarkaður Evrópu geti hreinlega hrunið verði banninu fylgt ­eftir óbreyttu. „Við þurfum raunsæismat. Annars stefnum við á fullri ferð á vegg,“ ­sagði hann. Dæmin eru fleiri. Evrópsk fyrir­tæki greiða fyrir að losa koltvísýring á verði sem hefur verið á bilinu sjötíu til ­hundrað ­evrur á tonnið, kostnaður sem keppi­nautar í Bandaríkjunum og Asíu bera ekki. Um síðustu áramót bættist við sérstakur kolefnistollur á innflutning og ofan á allt leggst sívaxandi krafa um skýrslugerð og sjálfbærnivottanir. Hver regla um sig kann að hljóma skynsamleg. Saman ­mynda þær farg sem iðnaðurinn rís vart undir. Friedrich Merz, kanslari Þýskalands, lýsti því í Davos í janúar að innri markaður­inn hefði átt að verða sam­keppnis­hæf­asta hagkerfi heims en í staðinn væru Evrópu­ríkin orðin „heimsmeistarar í ofstýringu“. Því yrði að linna, sagði hann. Í þriðja lagi aðgerðaleysið. Mario ­Draghi lagði fram ítarlega greiningu á sam­keppnishæfni Evrópu fyrir tæpum ­tveimur árum og lýsti stöðunni sem tilvistar­legri ógn. Annaðhvort réðist álfan í róttækar breytingar, sagði hann, ella biði hennar „hægfara dauðastríð“. Ári eftir að skýrslan kom út hafði aðeins um 11% af 383 til­lögum hennar verið að fullu hrint í framkvæmd. Og síðan hefur fátt breyst. Tveimur árum eftir skýrsluna segir Draghi að Evrópa hafi dregist enn lengra aftur úr og að ­innan sambandsins hafi lengi ríkt værukær sjálfs­ánægja, sú gróna trú að velmegun álf­unnar væri sjálfgefin og að óhætt væri að humma aðvaranir fram af sér. Emmanuel Macron Frakklandsforseti varaði nýlega við því á fundi leiðtoga að hér væri ekki um tímabundið áfall að ræða heldur kerfislæg umskipti. *** Veikleiki þeirra en styrkur okkar Veikleiki Evrópu liggur öðru fremur í ork­unni, í of háu verði og of litlu framboði. ­Styrkur Íslands liggur á nákvæmlega sama stað, í nægri og hreinni orku á verði sem ­evr­ópsk fyrirtæki geta aðeins ­látið sig ­dreyma um. Það er umhugsunarefni að vilja festa sig við bandalag þar sem ­helsti ­vandinn er sá ­þáttur sem helst greinir ­okkur frá því. Því má svara til að Ísland sé nú þegar bundið stórum hluta regluverks sambandsins gegnum EES-samninginn, og það er rétt. En einmitt þess vegna snýst spurningin um aðild ekki um aðgang að innri markaðnum, sem við höfum þegar, heldur um hversu miklu til viðbótar við værum reiðubúin að afsala okkur, ekki síst yfirráðum yfir auðlindum okkar og peningastefnu. Reynsla síðustu ára í Evrópu ætti að hvetja okkur til varfærni fremur en ákafa. *** Tifandi tímasprengja Óli Björn Kárason skrifaði á dögunum grein í Morgunblaðið um ófjármagnaðar lífeyrisskuldbindingar Evrópuríkja, og þar birtist munurinn ef til vill skýrast. Stór hluti Evrópu, og þar fara Ítalía, ­Frakkland og Spánn fremst, reiðir sig á gegnum­streymiskerfi þar sem skattar dagsins í dag standa undir lífeyri dagsins í dag. Slíkt kerfi gengur á meðan margir vinnandi standa undir fáum eftirlaunaþegum, en sú stærð hefur snúist við. Um aldamótin voru um fjórir á vinnualdri fyrir hvern eldri borgara í álfunni, í dag eru þeir um þrír og um miðja öldina verða þeir tveir. Þegar ófjármagnaðar lífeyrisskuldbindingar leggjast ofan á opinberar skuldir nemur byrðin í mörgum stærstu ríkjunum 400 til 600% af landsframleiðslu. Við bætast ört vaxandi útgjöld til heilbrigðis- og öldrunarmála, nýjar kröfur um framlög til varnarmála og þrálátt atvinnuleysi ungs fólks sem víða í Suður-Evrópu mælist 20 til 30%. Ísland fór aðra leið. Hér er lífeyrir að mestu sjóðsöfnun og eignir lífeyrissjóðanna nema um tvöfaldri landsframleiðslu, með því mesta sem þekkist í heiminum. Ellilífeyrir framtíðarinnar hvílir því á ávöxtun eigin sparnaðar fremur en á sífellt færri vinnandi höndum. Þetta er enn ein stoðin sem við höfum en stóran hluta álfunnar skortir. *** Inni í virkisgarðinum Ragnar Árnason minnti á grundvallar­atriði í grein í Morgunblaðinu um miðjan júní. Um 1990, þegar Ísland samdi um EES, stóð Evrópusambandið undir um 28% af heimsframleiðslunni, meira en Bandaríkin og nær tvöfalt á við Kína. Árið 2024 var hlutdeildin komin niður í 17,6%, þriðjungi ­minni en Bandaríkjanna. Hlutur Banda­ríkjanna stóð í stað og hlutur Íslands óx. Þetta er ekki hnignun Vesturlanda heldur Evrópusambandsins. Aðild myndi ekki gera viðskipti okkar frjálsari. Hún myndi loka landinu inni í virkisgarði tolla og tæknihindrana, sömu hindrana og við höfum þegar fengið að kenna á í sértollum sambandsins á íslenskt járnblendi, þvert á EES. Sambandið færi með alla viðskiptasamninga út á við og fríverslun Íslands, meðal annars við Kína, félli niður. Við gengjum inn í blokk sem telur 18% af heimshagkerfinu og fer minnkandi, og afsöluðum okkur frelsinu til að versla við hin 82%. Það er ekki öll nótt úti enn fyrir ríki Evrópusambandsins og enn tækifæri til að breyta um kúrs. En hvers vegna í ósköpunum ættu Íslendingar að ganga inn í þann klúbb nú, þegar allsendis óvíst er um framtíð hans.