Innlent | mbl | 19.8.2026 | 13:53 Gunnar, Hafsteinn og Margrét unnu álitsgerð um forræði á náttúruauðlindum Í álitsgerðinni er gerð grein fyrir ákvæðum sáttmála Evrópusambandsins um náttúruauðlindir og áhrifum á forræði aðildarríkja á náttúruauðlindum. Ljósmynd/Colourbox Setja bókamerki Tengdar fréttir Ísland og ESB Dugar 49% já til að viðræður hefjist? Dýrt fyrir Ísland að ganga í ESB Konur óákveðnari en karlar Íslandi beri skylda til að endurmeta stöðuna Hitnaði í kolunum á kappræðum » Fleiri tengdar fréttir Evrópusambandið hefur aðeins þær valdheimildir sem aðildarríkin hafa veitt því og getur ekki búið til eigin valdheimildir. Aðrar valdheimildir eru áfram í höndum aðildarríkjanna. Þær valdheimildir sem eru veittar ESB í sáttmálunum byggja á einróma samþykki aðildarríkjanna og stofnanir ESB mega ekki taka sér vald sem þeim hefur ekki verið veitt. Þetta kemur fram í álitsgerð sem þau dr. Gunnar Þór Pétursson, dr. Hafsteinn Dan Kristjánsson og dr. Margrét Einarsdóttir, sem eru öll prófessorar við lagadeild Háskólans í Reykjavík, unnu fyrir forsætisráðuneytið. Ráðuneytið óskaði eftir því að þau myndu taka saman álitsgerð um forræði á náttúruauðlindum o.fl. í ljósi reglna Evrópuréttar. Álitsgerðin var unnin í sumar og tók umfang hennar mið af því að æskilegt var talið að hún lægi fyrir í tæka tíð fyrir þjóðaratkvæðagreiðsluna sem fer fram 29. ágúst, að því er forsætisráðuneytið greinir frá í tilkynningu. Þá kemur fram að gerð sé grein fyrir ákvæðum sáttmála Evrópusambandsins um náttúruauðlindir og áhrifum á forræði aðildarríkja á náttúruauðlindum. Fjallað sé um það svigrúm sem sé fyrir hendi samkvæmt gildandi ESB-rétti til að taka tillit til mikilvægra þjóðarhagsmuna, sérkenna og sérstöðu aðildarríkja. Þá sé umfjöllun um undanþágur sem aðildarríki hafi samið um í aðildarsamningum, eftir því sem við á. Dr. Gunnar Þór Pétursson, dr. Hafsteinn Dan Kristjánsson og dr. Margrét Einarsdóttir, prófessorar við lagadeild HR, tóku álitsgerðina saman. Samsett mynd Mikilvægt að hafa fullveldisréttinn í huga Fram kemur í samantekt álitsgerðarinnar að í upphafi verði að hafa fullveldisrétt íslenska ríkisins í huga en hann myndi bakgrunn og samhengi álitaefnisins. „Íslenska ríkið hefur á grundvelli fullveldisréttar síns vald til að setja reglur um eignarhald, inntak og takmörk eignarréttar í stjórnarskrá og öðrum landslögum. Íslenska ríkið hefur forræði á náttúruauðlindum innan yfirráðasvæðis síns á þann hátt. Unnt er að takmarka beitingu fullveldisréttarins, t.d. með því að undirgangast þjóðréttarlegar skuldbindingar og jafnvel með því að framselja öðrum aðila vald til að beita réttinum fyrir sína hönd innan ákveðinna marka að gættum reglum stjórnskipunarinnar eins og þær eru hverju sinni,“ segir í álitsgerðinni. Þau bæta við að sú spurning sé því í bakgrunninum hvort og þá hvaða valdheimildir séu framseldar til Evrópusambandsins varðandi framangreind málefni þegar ríki ákveði að ganga í ESB. Kristrún Frostadóttir forsætisráðherra. Álitsgerðin var unnin að beiðni ríkisstjórnarinnar. mbl.is/Karítas ESB hefur aðeins þær valdheimildir sem aðildarríkin hafa veitt því Tekið er fram að með þennan bakgrunn í huga hefjist álitsgerðin á umfjöllun um valdsvið Evrópusambandsins og meginregluna um veittar valdheimildir í 1. mgr. 4. gr. og 2. mgr. 5. gr. Sáttmálans um Evrópusambandið (SESB). „Samkvæmt þeirri meginreglu hefur ESB aðeins þær valdheimildir sem aðildarríkin hafa veitt því og getur ekki búið til eigin valdheimildir. Aðrar valdheimildir eru áfram í höndum aðildarríkjanna. Þær valdheimildir sem eru veittar ESB í sáttmálunum byggja á einróma samþykki aðildarríkjanna og stofnanir ESB mega ekki taka sér vald sem þeim hefur ekki verið veitt. Vegna þess skiptir máli að átta sig á skiptingu valdheimilda á milli ESB og aðildarríkjanna sem og ólíkum tegundum valdheimilda sem ESB hafa verið veittar,“ segir í álitsgerð þremenninganna. Bent er á að sumar valdheimildir séu þess eðlis að ESB megi eitt nýta þær (óskiptar valdheimildir), öðrum deilir ESB með aðildarríkjunum (sameiginlegt vald) og enn aðrar geta verið nýttar til stuðnings og til að samhæfa aðgerðir aðildarríkja (stuðningsvald). Þegar og að því marki og svo lengi sem ESB nýti sameiginlega valdið geti aðildarríkin ekki nýtt það að því leyti. Óskiptu valdheimildirnar lúti að tollabandalaginu, setningu nauðsynlegra samkeppnisreglna vegna starfsemi innri markaðarins, peningamálastefnu fyrir þau aðildarríki sem hafi evru sem gjaldmiðil, varðveislu líffræðilegra auðlinda hafsins innan ramma sameiginlegu sjávarútvegsstefnunnar og sameiginlegu viðskiptastefnunni. Meðal sameiginlegs valds séu málefni innri markaðarins, landbúnaður og sjávarútvegur að frátalinni varðveislu líffræðilegra auðlinda hafsins, umhverfismál, neytendavernd og orkumál. Þá kemur fram að á þeim sviðum þar sem ESB deili valdheimildum með aðildarríkjunum sé það bundið af nálægðarreglunni og meðalhófsreglunni í 3. og 4. mgr. 5. gr. SESB en í því felist ákveðnar takmarkanir á beitingu valdheimildanna af þess hálfu. Þá geti ESB stutt við aðgerðir aðildarríkjanna á ákveðnum sviðum, s.s. menningar- og menntamála. Hvað varðar eignarréttarákvæðið þá kemur fram í álitsgerðinni að ESB hafi ekki verið veitt almenn heimild til að mæla fyrir um eignarhald, notkun á eða forræði yfir náttúruauðlindum aðildarríkjanna. mbl.is/Árni Sæberg ESB ekki veitt almenn heimild til að mæla fyrir um eignarhald yfir náttúruauðlindum Hvað varðar eignarréttarákvæðið þá kemur fram í álitsgerðinni að ESB hafi ekki verið veitt almenn heimild til að mæla fyrir um eignarhald, notkun á eða forræði yfir náttúruauðlindum aðildarríkjanna. Það velti því á öðrum valdheimildum hvort og þá að hvaða marki ESB geti t.d. sett reglur sem hafa áhrif á þær, s.s. á afmörkuðum sviðum eða á ákveðinn hátt. Í því sambandi skipti máli að í 345. gr. sáttmálans um starfshætti Evrópusambandsins (SSESB) komi fram að sáttmálarnir hafi engin áhrif á reglur um skipan eignarréttar. Sambærilega reglu sé að finna í 125. gr. EES-samningsins innan gildissviðs þess samnings og eru ákvæðin túlkuð eins. Þá segir að í ákvæðinu felist að meginstefnu að það sé aðildarríkjanna að ákveða reglur um skipan eignarréttar. Aðildarríkin hafi ekki framselt vald til ESB til að ákveða skipan eignarréttar með almennum hætti. „Sú valdheimild hvílir því hjá aðildarríkjunum. Þá færist eignarhald á eignum ekki til ESB eða breytist við inngöngu í það. Eignarhald myndi áfram ráðast einkum af reglum landsréttar en þó að teknu tilliti til krafna ESB-réttar að því marki sem það ætti við, t.d. við einkavæðingu ríkiseigna, þar sem gæta þyrfti að almennum reglum ESB-réttar.“ Álitsgerð um forræði á náttúruauðlindum o.fl. í ljósi reglna Evrópuréttar. Tengdar fréttir Ísland og ESB Dugar 49% já til að viðræður hefjist? Dýrt fyrir Ísland að ganga í ESB Konur óákveðnari en karlar Íslandi beri skylda til að endurmeta stöðuna Hitnaði í kolunum á kappræðum » Fleiri tengdar fréttir Blogga um frétt Nýjast á mbl.is » OpenAI hægir á þróun eftir netárás gervigreindar Unnu álitsgerð um forræði á náttúruauðlindum Maður fannst látinn á vellinum Áfellisdómur yfir hagstjórninni Landsliðið fyrir HM valið Umræðan Aftur heim Hvað er í þessum 100 gögnum sem ég fæ ekki aðgang að? Meira í Umræðunni » Fleira áhugavert Ásgeir: „Þeir eru hér gerendur í málinu“ Myndskeið: Olía lekur frá flutningabílnum „Algjörlega galið“ að vextir nálgist fyrra horf Segist ekki hafa farið með: „Leist ekki á blikuna“ Mest lesið Í gær Í vikunni Tekjuhæsta „flugfólkið“ á landinu Játaði skýlaust sök: „Mér þykir þetta leitt“ Bankinn breytti reglunun Fjarlægja nef Guðmundar Felix á morgun Stal ógrynni af kjúklingabringum Flutningabíll valt á hliðina Myndskeið: Olía lekur frá flutningabílnum Þjófnaður og líkamsárás í matvöruverslun Vilja ekki kalla saman þing til lækkunar VSK „Algjörlega galið“ að vextir nálgist fyrra horf Átta læknar með yfir fimm milljónir Vilja láta lækka skyldusparnaðinn Vísað úr landi eftir að hafa verið stöðvuð í akstri Alma Möller með hæstu tekjurnar á Alþingi Tekjuhæsta „flugfólkið“ á landinu „Við fáum hann aldrei aftur til okkar“ Verð á máltíðum hækki í 1.900 kr. Tekjur forsetanna á breiðu bili „Ófremdarástand“ á íbúðamarkaði „Númer tvö, við sjálfsmorðum hann“ Skátaflokki vísað af móti „Þetta sýnir frekar sorglega sögu“ Tekjuhæsta „flugfólkið“ á landinu Átta læknar með yfir fimm milljónir Fór í hjartastopp í kjölfar hitakrampa Maðurinn sem lést var íslenskur Inga Sæland minnkar við sig Hafa þegar borgað átta milljónir og ná ekki í neinn Almyrkvinn: Streymi frá Vestfjörðum Einn handtekinn á leið frá Látrabjargi Nýjast á mbl.is » OpenAI hægir á þróun eftir netárás gervigreindar Unnu álitsgerð um forræði á náttúruauðlindum Maður fannst látinn á vellinum Áfellisdómur yfir hagstjórninni Landsliðið fyrir HM valið Umræðan Aftur heim Hvað er í þessum 100 gögnum sem ég fæ ekki aðgang að? Meira í Umræðunni » Fleira áhugavert Vaxtahækkun líklegust að mati stærstu bankanna Myndskeið: Olía lekur frá flutningabílnum Myndskeið: Búið að losa bílinn frá tengivagninum Játaði skýlaust sök: „Mér þykir þetta leitt“ Mest lesið Í gær Í vikunni Tekjuhæsta „flugfólkið“ á landinu Játaði skýlaust sök: „Mér þykir þetta leitt“ Bankinn breytti reglunun Fjarlægja nef Guðmundar Felix á morgun Stal ógrynni af kjúklingabringum Flutningabíll valt á hliðina Myndskeið: Olía lekur frá flutningabílnum Þjófnaður og líkamsárás í matvöruverslun Vilja ekki kalla saman þing til lækkunar VSK „Algjörlega galið“ að vextir nálgist fyrra horf Átta læknar með yfir fimm milljónir Vilja láta lækka skyldusparnaðinn Vísað úr landi eftir að hafa verið stöðvuð í akstri Alma Möller með hæstu tekjurnar á Alþingi Tekjuhæsta „flugfólkið“ á landinu „Við fáum hann aldrei aftur til okkar“ Verð á máltíðum hækki í 1.900 kr. Tekjur forsetanna á breiðu bili „Ófremdarástand“ á íbúðamarkaði „Númer tvö, við sjálfsmorðum hann“ Skátaflokki vísað af móti „Þetta sýnir frekar sorglega sögu“ Tekjuhæsta „flugfólkið“ á landinu Átta læknar með yfir fimm milljónir Fór í hjartastopp í kjölfar hitakrampa Maðurinn sem l