Veiga­mikill hluti ákvörðunar­valds yfir sjávar­auðlindinni færðist frá ís­lenska ríkinu til Evrópu­sam­bandsins ef Ís­land gengi í sam­bandið. Þetta kemur fram í nýrri álits­gerð um forræði á náttúru­auðlindum í ljósi reglna Evrópuréttar sem unnin var að beiðni for­sætis­ráðu­neytisins. Höfundar hennar eru dr. Gunnar Þór Péturs­son, pró­fessor við Laga­deild Háskólans í Reykja­vík, dr. Haf­steinn Dan Kristjáns­son, pró­fessor við Laga­deild Háskólans í Reykja­vík, og dr. Margrét Einars­dóttir, pró­fessor við Laga­deild Háskólans í Reykja­vík. Í álits­gerðinni er gerður skýr greinar­munur á þeim þáttum sjávarút­vegs­mála sem yrðu áfram á forræði ís­lenska ríkisins og þeim sem falla undir óskiptar vald­heimildir ESB. „ESB fer með óskiptar vald­heimildir að því er varðar „varðveislu líf­fræði­legra auðlinda hafsins“,“ segir í niður­stöðum álits­gerðarinnar. Ákvarðanir þar um eru teknar á vett­vangi ráðs ESB, sem saman­stendur af ráðherrum aðildarríkjanna. Ráð ESB ákveður leyfi­legan há­marks­afla Einn mikilvægasti þátturinn í þessum óskiptu vald­heimildum lýtur að ákvörðun um hversu mikið megi veiða. Fram­kvæmda­stjórn ESB leggur til­lögu um leyfi­legan há­marks­afla fyrir ráð ESB, byggða á vísinda­legum gögnum sem aðildarríkin leggja til, en ráðið tekur ákvörðunina. „Lykilþáttur til að koma í veg fyrir of­veiði og stuðla að sjálf­bærni felst í því að Ráðið ákveði ár­lega leyfi­legan há­marks­afla aðildarríkjanna,“ segir í álits­gerðinni. Þetta er því eitt þeirra sviða þar sem vald­heimildin yrði ekki lengur hjá ís­lenska ríkinu einu heldur færðist undir sam­eigin­lega sjávarút­vegs­stefnu ESB. Álits­gerðin bendir jafn­framt á að ráðið fari, að til­lögu fram­kvæmda­stjórnarinnar, með vald­heimildir varðandi út­hlutun veiði­heimilda innan ramma varðveislu líf­fræði­legra auðlinda hafsins. Ís­land héldi áfram að skipta kvótanum innan­lands Það þýðir þó ekki að allt ís­lenska fisk­veiði­stjórnunar­kerfið færðist til Brussel. Álits­gerðin tekur sér­stak­lega fram að aðildarríki ESB hafi fullt forræði á því hvernig þeim veiði­heimildum sem þau fá út­hlutað er skipt innan­lands. „Mikilvægt er að árétta að aðildarríki ESB hafa fullt forræði á því að ákveða hvernig út­hlutuðum veiði­heimildum er skipt innan­lands,“ segir þar. Ís­land gæti því áfram byggt fisk­veiði­stjórnun sína á ís­lenska kvóta­kerfinu. Munurinn er þannig sá að Ís­land gæti áfram ákveðið hverjir innan­lands fengju þær veiði­heimildir sem Ís­landi væru út­hlutaðar, en ákvörðun um varðveislu stofnanna og leyfi­legan há­marks­afla væri á valdsviði ESB. ESB færi með samninga um deili­stofna Vald­fram­salið næði einnig til samninga um mikilvæga deili­stofna. Í álits­gerðinni segir að óskipt vald ESB yfir varðveislu líf­fræði­legra auðlinda hafsins feli jafn­framt í sér einkarétt sam­bandsins til að gera alþjóða­samninga á því sviði. „Þannig hefur ESB einkarétt til að gera samninga um stjórnun eða nýtingu deili­stofna við þriðju ríki,“ segir í álits­gerðinni. Í dag tekur Ís­land sjálft þátt í samningum við meðal annars Noreg, Bret­land og Færeyjar um nýtingu deili­stofna. Við inn­göngu í ESB yrði samnings­um­boðið hins vegar hjá sam­bandinu. Álits­gerðin vísar í þessu sam­hengi til af­stöðu meiri­hluta utan­ríkis­mála­nefndar frá árinu 2026, þar sem lögð er áhersla á að tryggja þurfi ís­lenska hags­muni við nýtingu deili­stofna. Þar segir meðal annars að leita þurfi leiða til að „tryggja beina aðkomu að samninga­ferli um deili­stofna“ og tryggja jafn­framt að sú hlut­deild sem þegar hefur verið samið um haldist. Sú áhersla er mikilvæg vegna þess að sam­kvæmt þeirri réttar­skipan sem lýst er í álits­gerðinni færi ESB sjálft með einkaréttinn til slíkra samninga gagn­vart ríkjum utan sam­bandsins. Önnur ESB-ríki fengju ekki sjálf­krafa ís­lenskan staðbundinn kvóta Álits­gerðin dregur hins vegar úr áhyggjum af því að önnur aðildarríki ESB fengju sjálf­krafa að­gang að staðbundnum ís­lenskum fiski­stofnum. Út­hlutun veiði­heimilda milli aðildarríkja byggist á svo­kallaðri megin­reglu um hlut­falls­legan stöðug­leika og veiði­reynslu. Höfundar álits­gerðarinnar segja að ef Ís­land gerðist aðili að sam­eigin­legu sjávarút­vegs­stefnunni, án sér­stakrar undanþágu, mætti „að óbreyttu ætla að ekkert aðildarríki fengi út­hlutað veiði­heimildum í staðbundnum ís­lenskum stofnum“. Meiri­hluti utan­ríkis­mála­nefndar hefur engu að síður talið rétt að festa þá stöðu enn betur í sessi í mögu­legum aðildar­samningi. Í álits­gerðinni kemur fram að nefndin telji raun­hæfa leið vera að ís­lenska fisk­veiðilög­sagan verði skil­greind sem sér­stakt ís­lenskt fisk­veiði­stjórnar­svæði. Þannig verði tryggt að er­lend fiski­skip öðlist ekki rétt til veiða úr staðbundnum ís­lenskum stofnum. Forræðið yrði því ekki óbreytt Álits­gerðin sýnir þannig tvíþætta mynd Ís­land héldi áfram ákvörðunar­valdi yfir því hvernig þeim veiði­heimildum sem landinu væri út­hlutað yrði skipt innan­lands. Þá er ekki talið að önnur ESB-ríki fengju að óbreyttu veiði­heimildir í staðbundnum ís­lenskum stofnum. Á hinn bóginn færi varðveisla líf­fræði­legra auðlinda hafsins undir óskipt vald ESB, þar á meðal ákvörðun um leyfi­legan há­marks­afla. Jafn­framt færi sam­bandið með einkaréttinn til að semja við ríki utan ESB um stjórnun og nýtingu deili­stofna. Af álits­gerðinni verður því ekki ráðið að ís­lenskt forræði yfir sjávar­auðlindinni héldist óbreytt við inn­göngu í ESB. Sumir þættir yrðu áfram á ís­lenskum höndum en aðrir, þar á meðal veiga­miklar ákvarðanir um varðveislu fiski­stofna og leyfi­legan há­marks­afla, færðust undir vald­heimildir sam­bandsins.