Mögu­leg aðild Ís­lands að Evrópu­sam­bandinu gæti kallað á sér­stakar ráð­stafanir til að tryggja að efna­hags­legur ávinningur af ís­lenskum fisk­veiði­heimildum haldist hér á landi ef er­lendum fjár­festum yrði heimilað að fjár­festa beint í ís­lenskum sjávarút­vegi. Þetta kemur fram í nýrri álits­gerð um forræði á náttúru­auðlindum í ljósi reglna Evrópuréttar sem unnin var að beiðni for­sætis­ráðu­neytisins. Höfundar skýrslunnar eru dr. Gunnar Þór Pétursson, prófessor við Lagadeild Háskólans í Reykjavík, dr. Hafsteinn Dan Kristjánsson, prófessor við Lagadeild Háskólans í Reykjavík, og dr. Margrét Einarsdóttir, prófessor við Lagadeild Háskólans í Reykjavík. Ís­land nýtur nú sér­stakrar undanþágu frá reglum EES-samningsins um frjálsa fjár­magns­flutninga sem gerir landinu kleift að viðhalda tak­mörkunum á er­lendu eignar­haldi í sjávarút­vegi og fisk­vinnslu. Sam­bæri­leg undanþága gildir frá reglum um stað­festurétt á þessu sviði. Beinar fjár­festingar er­lendra aðila í ís­lenskum sjávarút­vegi eru nú óheimilar. Er­lend óbein eignaraðild er hins vegar heimil innan ákveðinna marka; að jafnaði má er­lendur eignar­hlutur ekki fara yfir 25% og fyrir­tækið verður að vera undir ís­lenskum yfir­ráðum. Sú staða héldist ekki sjálf­krafa óbreytt við inn­göngu í ESB. „Það er undir ís­lenskum stjórn­völdum komið að halda áfram­haldandi undanþágu að þessu leyti ef til aðildar­viðræðna kæmi,“ segir í álits­gerðinni. Í álits­gerðinni er sér­stak­lega vikið að því hvað þyrfti að gera ef er­lendum fjár­festum yrði heimilað að fjár­festa í ís­lenskum sjávarút­vegi. Þar segir: „Ef fjár­festingar er­lendra aðila í ís­lenskum sjávarút­vegi yrðu leyfðar, að öllu eða tak­mörkuðu leyti, þyrfti að skoða gaum­gæfi­lega hvernig mætti tryggja að nýting auðlindarinnar og af­rakstur hennar haldist áfram hér á landi’.“ Orða­lagið vekur upp þá spurningu hvernig tryggja mætti að fjár­hags­legur ávinningur af ís­lenskum veiði­heimildum héldist innan­lands ef núverandi skorður við er­lendu eignar­haldi héldust ekki. Þótt sjávarút­vegs­fyrir­tæki héldi áfram að reka skip frá Ís­landi, landa hér afla, greiða starfsmönnum hér laun og reka vinnslu hér á landi gæti hluti hagnaðar þess runnið til er­lendra eig­enda í formi arð­greiðslna. Sama á við um fjár­hags­legan ávinning er­lendra eig­enda af hækkun á verðmæti eignar­hluta þeirra. Álits­gerðin leggur hins vegar ekki tölu­legt mat á mögu­legt um­fang slíkra fjár­magns­flutninga og heldur því ekki fram að af­rakstur fisk­veiði­auðlindarinnar myndi sjálf­krafa færast úr landi. Kvóta­hopp „rýfur tengsl“ við hags­muni strand­ríkisins Álits­gerðin fjallar sér­stak­lega um svo­kallað kvóta­hopp, sem var tals­vert vanda­mál í einstökum ríkjum ESB á níunda og tíunda ára­tug síðustu aldar og kom sér­stak­lega niður á Bret­landi. Kvóta­hopp á sér stað þegar fyrir­tæki sem eru í raun er­lend eða að stærstum hluta í eigu er­lendra aðila skrá fiski­skip í aðildarríki ESB og fá þannig hlut­deild í fisk­veiðikvóta viðkomandi ríkis. Höfundar álits­gerðarinnar lýsa af­leiðingunum með skýrum hætti: „Segja má að með slíku hátt­erni séu tengsl rofin á milli landskvóta og efna­hags­legra hags­muna viðkomandi strand­ríkis.“ Bretar reyndu að stemma stigu við þessu með ströngum tengsla­skil­yrðum. Meðal annars var gerð krafa um að eig­endur fiski­skipa væru að veru­legu leyti breskir, að stjórn fyrir­tækis væri að mestu skipuð Bretum og að skipið væri rekið frá Bret­landi. Dómstóll ESB komst hins vegar að þeirri niður­stöðu í Fac­tortame II-málinu að skil­yrði um þjóðerni, bú­setu eða lög­heimili eig­anda eða rekstraraðila samræmdust ekki ESB-rétti. Heimilt væri aftur á móti að gera kröfu um að stjórnun skips og ákvarðanir um rekstur þess færu fram innan viðkomandi ríkis. Dómstóll ESB hafnaði bresku reglunum Bretar reyndu að stemma stigu við kvótahoppi með kröfum um meðal annars breskt þjóðerni og búsetu eigenda. Dómstóll ESB komst hins vegar að þeirri niðurstöðu í Factortame II-málinu að slík skilyrði brytu gegn ESB-rétti. Við ESB-aðild hefði Dómstóll ESB endanlegt úrskurðarvald um túlkun ESB-réttar, þótt Hæstiréttur yrði áfram æðsti innlendi dómstóll Íslands. Í álitsgerðinni tekur meðal annars fram að landsdómstólar geti ekki sjálfir ógilt reglur ESB; það vald sé hjá Dómstóli ESB. Dómstóllinn hefur þó heimilað kröfur um „raunveruleg efnahagsleg tengsl“ þannig að nýting fiskveiðiheimilda skili efnahagslegum ávinningi til ríkisins sem fær kvótann. Má tryggja „raun­veru­leg efna­hags­leg tengsl“ Dómstóllinn hefur þó heimilað kröfur um „raunveruleg efnahagsleg tengsl“ þannig að nýting fiskveiðiheimilda skili efnahagslegum ávinningi til ríkisins sem fær kvótann. Mark­miðið má vera að tryggja að „nýting fisk­veiði­heimilda skili raun­veru­legum efna­hags­legum ávinningi til þess ríkis sem út­hlutað hefur kvótanum“, eins og segir í álits­gerðinni. Til dæmis getur verið heimilt að gera kröfu um að ákveðnum hluta aflans sé landað í höfnum viðkomandi ríkis. Þá heimila nú­gildandi reglur ESB að horft sé til hlutlægra efna­hags­legra og sam­félags­legra sjónar­miða og tengsla við byggðir við út­hlutun kvóta. Slíkar reglur geta þannig stuðlað að því að störf, löndun, vinnsla og önnur verðmæta­sköpun haldist innan­lands. Þær jafn­gilda þó ekki banni við er­lendu eignar­haldi. Fyrir­tæki getur haft mjög sterk efna­hags­leg tengsl við Ís­land en samt verið í eigu er­lendra fjár­festa sem fá arð af fjár­festingu sinni.