Innlent | Morgunblaðið | 22.8.2026 | 9:00 Eyjar, ystu svæðin, sérlausnir og undanþágur Margrét Ágústa Sigurðardóttir mbl.is/Sigurður Bogi Setja bókamerki Aðsend grein úr Morgunblaðinu Í umræðunni um mögulegar aðildarviðræður hefur verið vísað til 349. gr. TFEU (sáttmálans um starfshætti ESB) um ystu svæði sem mögulegan grundvöll fyrir sérlausnir fyrir Ísland. Sú samlíking er þó takmörkuð. Ákvæðið tekur eingöngu til tiltekinna landsvæða innan Frakklands, Spánar og Portúgals en ekki til allra aðildarríkja í heild. Markmið þess er ekki að undanþiggja svæðin ESB-rétti eða sameiginlegri stefnu heldur að heimila afmarkaðar aðlögunarráðstafanir vegna sérstakra landfræðilegra og efnahagslegra aðstæðna. Dómaframkvæmd Evrópudómstólsins staðfestir að ESB-réttur gildir almennt að fullu á þessum svæðum og að undanþágur verði að vera nauðsynlegar, samræmast meðalhófi og samrýmast innri markaðnum og sameiginlegum stefnum á borð við sameiginlegu landbúnaðarstefnuna. Þá verður að líta til þess að stuðningsúrræði tengd nefndu ákvæði 349. gr. eru háð skilyrðum 107. gr. TFEU um ríkis ­ styrki. Þau eru ætluð svæðum sem búa við verulega lakari efnahagsleg skilyrði en almennt gerist innan ESB. Framkvæmdastjórnin hefur meðal annars miðað við svæði þar sem verg landsframleiðsla á mann er 75% eða lægri en meðaltal ESB. Ísland fellur ekki undir þessi skilyrði. Ákvæðinu er því fyrst og fremst ætlað að heimila sértækar ráðstafanir innan ramma sameigin ­ legra stefna ESB, en ekki að veita aðildarríkjum varanlegar undanþágur frá þeim. Það telst því ekki raunhæft fordæmi fyrir því að Ísland gæti staðið utan sameiginlegu landbúnaðarstefnunnar eða annarra grunnþátta ESB-réttar. Eyjastaðan leiðir ekki til varanlegra undanþága Reynsla annarra eyríkja innan ESB bendir heldur ekki til þess að eyríki fái varanlegar undanþágur frá sameiginlegum stefnum sambandsins. Írland gekk í Evrópubandalagið árið 1973 með umfangsmikinn landbúnað en fékk ekki undanþágur frá sameiginlegu landbúnaðarstefnunni, heldur stuðning innan ramma stefnunnar. Sama á við um Möltu og Kýpur, sem urðu aðilar árið 2004 og voru frá upphafi felld að fullu undir sameiginlegu landbúnaðarstefnuna. Þótt eyjastaða, smæð markaða og hár flutningskostnaður hafi verið viðurkennd vandamál hafa lausnir ESB einkum falist í fjárhagslegum stuðningi, byggðaþróun, samheldn ­ issjóðum, ríkisaðstoð og sértækum aðgerðum innan CAP, en ekki í varanlegum undanþágum frá sameiginlegum reglum. Hvorki Írland, Malta né Kýpur hafa fengið stöðu ystu svæða samkvæmt 349. gr. TFEU né sérstöðu utan sameiginlegu landbúnaðarstefnunnar. En hvað með sameiginlega sjóði sambandsins? Samheldnisstefnan er byggð á 174. gr. TFEU. Þótt ákvæðið veiti stoð fyrir sértækan stuðning vegna eyjastöðu og annarra landfræðilegra annmarka hefur samheldnisstefna ESB í framkvæmd fyrst og fremst beinst að efnahagslega veikari svæðum. Meginhluti stuðningsins rennur, eftir sem áður, til svæða þar sem verg landsframleiðsla á mann er undir 75% af meðaltali ESB. Stuðningsúrræði fremur en undanþágur Ný eyjastefna framkvæmdastjórnar ESB er byggð á sömu nálgun. Þar er viðurkennt að eyjar búi við sérstakan kostnað vegna legu sinnar og smæðar en lausnirnar sem lagðar eru til felast fyrst og fremst í auknum fjárfestingum, flutningsstuðningi, ríkisaðstoð og öðrum stuðnings ­ úrræðum innan regluverks ESB fremur en undanþágum frá því. Þótt eyjastefna ESB og samheldnisstefnan geti skapað tækifæri til aukins stuðnings vegna þess að Ísland er eyja er ólíklegt að slíkur stuðningur kæmi að verulegu leyti úr samheldnissjóðum ESB. Meginhluti fjár úr þeim sjóðum rennur til svæða sem standa efnahagslega verr að vígi en Ísland. Ísland, sem eitt tekjuhæsta ríki Evrópu, myndi því að öllum líkindum ekki falla í þann hóp sem nýtur hæstu framlaganna úr samheldnissjóðum sambandsins. Hugsanlegur ávinningur myndi því líklega felast í auknu svigrúmi til ríkisaðstoðar og markvissra innviðafjárfestinga en í háum fjárframlögum úr sameiginlegum sjóðum ESB. Þá virðist í allri umræðu um sérlausnir frá reglum ESB alveg hafa gleymst að slíkar lausnir þurfa ekki aðeins að rúmast innan sameiginlegra stefna eins og landbúnaðarstefnunnar. Þær þurfa líka að vera samrýmanlegar innri markaðnum og reglum um ríkisstuðning. Falli þær á einhverju þessara prófa eru hverfandi líkur á því að þær verði samþykktar af hálfu ESB. Af þeim sökum eru sérlausnir innan ESB yfirleitt verulega afmarkaðar, skilyrtar og undir stöðugu eftirliti. Þetta er nákvæmlega ástæða þess að finnska leiðin er eins og hún er – því hún varð að samrýmast innri markaðnum og ríkisstyrkjareglum sambandsins. Finnska leiðin var farin til að viðhalda landbúnaði á harðbýlum svæðum en ekki til að efla hann enda má framleiðslan á þessum svæðum ekki aukast umfram viðmið sem voru 1991-1993, árin áður en Finnland gekk inn í sambandið. Af hverju? Því að það varð að finna lausn sem samrýmdist innri markaðnum og ríkisstyrkjareglum sambandsins. Hvað með Ísland sem þarf að efla og auka innlenda framleiðslu, væri ekki möguleiki að fá betri lausn en Finnland? Þessu til svara er sú staðreynd að slíkt myndi vart standast kröfur innri markaðarins og ríkisstyrkjareglurnar. Þess vegna eru hverfandi líkur á að sérlausnir þær sem íslenskur landbúnaðar þarfnast innan sameiginlegu landbúnaðarstefnunnar yrðu samþykktar af hálfu ESB. Þessu hafa bændur gert sér grein fyrir. Þá kemur að lokaspurningunni, gæti Ísland staðið utan sameiginlegu landbúnaðarstefnunnar? Nei, og það vita líka stjórnvöld mætavel Margrét Ágústa Sigurðardóttir, framkvæmdastjóri Bændasamtaka Íslands. Fáðu aðgang að þessari grein Með áskrift færðu fullan aðgang að öllum læstum greinum Árvakurs — vandað, fjölbreytt og traust efni, hvar og hvenær sem er. Þannig styður þú íslenska fjölmiðlun og hjálpar okkur að halda áfram að segja sögurnar sem skipta máli. Tryggðu þér aðgang núna. Skoða áskriftarleiðir Innskráning Gleymt lykilorð? Kennitala: Lykilorð: Ertu ekki með notendaaðgang? Fara í nýskráningu . Fáðu þér áskrift til að lesa áfram Þú ert innskráð(ur) sem ... en ert ekki með áskrift. Aðgangur að þessari frétt í fullri lengd krefst áskriftar að Morgunblaðinu, rafræns aðgangs á borð við vikupassa eða séráskriftar að viðkomandi efnisflokki á mbl.is. Kynntu þér áskriftarleiðirnar Ég er nú þegar áskrifandi Ég er ekki með notendaaðgang Nánar um málið í Morgunblaðinu Áskrifendur: Lesa blaðið hér Blogga um frétt Nánar um málið í Morgunblaðinu Áskrifendur: Lesa blaðið hér Nýjast á mbl.is » Fékk lögregluaðstoð við að komast út úr bílnum Handtóku rússneskan huldumann Verður leikmaður Manchester United Aðsend grein: Eyjar, ystu svæðin, sérlausnir og undanþágur Pistill: Heimanámsaðstoð á bókasöfnum Umræðan Auðveldasta tungumálið AGS: Ríkisfjármálin vinna gegn verðbólgu Meira í Umræðunni » Fleira áhugavert Framkvæmdir að hefjast við Miklubraut og Grensásveg „Þá var kjálkinn hans ekki á réttum stað“ Meta möguleika á leit að Lúðvík Hvessir og bætir í rigningu síðdegis Mest lesið Í gær Í vikunni Fundurinn magnaður og enginn þurfi að skammast sín Embætti forstjórans ekki auglýst Tvær Hollywoodmyndir í tökum hér Aðildarviðræður setji Ísland í allsherjarbiðstöðu Utanríkisráðuneytið orðið að áróðursdeild Skúli Mogensen: Ég segi nei! Gera allt til að finna farangur Ásgeirs ESB fallist ekki á rauðu strikin Lögreglan rannsakar líkamsárás í Reykjavík 100 þúsund manna herlið mætir Íslandi Skattakóngur ársins 2025 greiddi milljarð í skatt Veggjöld á nýjum kafla taka brátt gildi Alda tekin að rísa úr Fossvoginum Umferðaröngþveiti í uppsiglingu Gröf opnuð, duftker brotið upp og ösku stolið „Gríðarleg skattalækkun“ Vita enn ekki um töskurnar tveimur vikum seinna 100 þúsund manna herlið mætir Íslandi Starfsmenn Símans sögðust hafa verið blekktir Kristín skipuð sýslumaður: Landið eitt umdæmi Skattakóngur ársins 2025 greiddi milljarð í skatt Tekjuhæsta „flugfólkið“ á landinu Átta læknar með yfir fimm milljónir Fór í hjartastopp í kjölfar hitakrampa Fjórir kærðir fyrir að mynda veltuna Veggjöld á nýjum kafla taka brátt gildi Ásgeir: „Þeir eru hér gerendur í málinu“ Vita enn ekki um töskurnar tveimur vikum seinna Vilja láta lækka skyldusparnaðinn Vildi áður taka upp evru en hefur snúist hugur Nýjast á mbl.is » Fékk lögregluaðstoð við að komast út úr bílnum Handtóku rússneskan huldumann Verður leikmaður Manchester United Aðsend grein: Eyjar, ystu svæðin, sérlausnir og undanþágur Pistill: Heimanámsaðstoð á bókasöfnum Umræðan Auðveldasta tungumálið AGS: Ríkisfjármálin vinna gegn verðbólgu Meira í Umræðunni » Fleira áhugavert Sjávarafurðir 40% af útflutningi Starfsmenn Símans sögðust hafa verið blekktir Glóandi gull í bekk á HM Vita enn ekki um töskurnar tveimur vikum seinna Mest lesið Í gær Í vikunni Fundurinn magnaður og enginn þurfi að skammast sín Embætti forstjórans ekki auglýst Tvær Hollywoodmyndir í tökum hér Aðildarviðræður setji Ísland í allsherjarbiðstöðu Utanríkisráðuneytið orðið að áróðursdeild Skúli Mogensen: Ég segi nei! Gera allt til að finna farangur Ásgeirs ESB fallist ekki á rauðu strikin Lögreglan rannsakar líkamsárás í Reykjavík 100 þúsund manna herlið mætir Íslandi Skattakóngur ársins 2025 greiddi milljarð í skatt Veggjöld á nýjum kafla taka brátt gildi Alda tekin að rísa úr Fossvoginum Umferðaröngþveiti í uppsiglingu Gröf opnuð, duftker brotið upp og ösku stolið „Gríðarleg skattalækkun“ Vita enn ekki um töskurnar tveimur vikum seinna 100 þúsund manna herlið mætir Íslandi Starfsmenn Símans sögðust hafa verið blekktir Kristín skipuð sýslumaður: Landið eitt umdæmi Skattakóngur ársins 2025 greiddi milljarð í skatt Tekjuhæsta „flugfólkið“ á landinu Átta læknar með yfir fimm milljónir Fór í hjartastopp í kjölfar hitakrampa Fjórir kærðir fyrir að mynda veltuna Veggjöld á nýjum kafla taka brátt gildi Ásgeir: „Þeir eru hér gerendur í málinu“ Vita enn ekki um töskurnar tveimur vikum seinna Vilja láta lækka skyldusparnaðinn Vildi áður taka upp evru en hefur snúist hugur