Innlent | Morgunblaðið | 26.8.2026 | 10:00 Efnahagslögsaga þjóðarinnar og aðild að ESB Ragnar Árnason Setja bókamerki Aðsend grein úr Morgunblaðinu Flestir Íslendingar þekkja að þjóðin hefur öldum saman leitast við að helga sér sem mest hafsvæði umhverfis landið og átt þar í harðvítugri baráttu við Evrópuþjóðir, þeirra á meðal núverandi aðildarþjóðir ESB. Um fyrri sögu landhelgisbaráttunnar allt frá 15. öld má lesa í riti prófessors Björns Þorsteinssonar Tíu þorskastríð og nýliðna baráttusögu í bók Guðna Th. Jóhannessonar fyrrverandi forseta, Þorskastríðin þrjú: Saga landhelgismálsins, 1948-1976. Með stofnun lýðveldis árið 1944 tók þjóðin landhelgismálið í sínar hendur frá Dönum. Síðan þá hafa miklir áfangar náðst. Landhelgin var færð út í fjórar mílur árið 1952 og síðan 12 mílur 1958 og 50 mílur 1972, ávallt gegn harðri andstöðu Breta og annarra Evrópuþjóða sem beittu bæði viðskiptaþvingunum og hernaðaríhlutun. 200 sjómílna efnahagslögsaga náðist 1976 og varð síðan að alþjóðalögum með staðfestingu Hafréttarsáttmála Sameinuðu þjóðanna árið 1982. Baráttunni fyrir yfirráðum á hafinu umhverfis Ísland er samt ekki lokið. Mjög mikil hafsvæði eru enn utan 200 mílna, ekki síst suðvestur af Íslandi niður eftir Reykjaneshryggnum sem þjóðir heims takast á um. Nýlega samþykkti landgrunnsnefnd Sameinuðu þjóðanna hluta af kröfum Íslands til efnahagslegra yfirráða yfir landgrunninu langt út fyrir hina almennu 200 mílna efnahagslögsögu. Við það tækifæri sagði núverandi utanríkisráðherra: „Niðurstaðan er mjög góð fyrir Ísland og henni ber að fagna. Fullveldisréttindi Íslands yfir landgrunni sínu á Reykjaneshrygg eru nú tryggð til framtíðar og þá tryggir niðurstaðan að ákvarðanir um hvort eigi að nýta eða vernda auðlindir svæðisins verði á forræði Íslands og engra annarra.“ (Fréttatilkynning utanríkisráðuneytisins 17.3. 2025; leturbr. mín.) Ugglaust tekur þorri þjóðarinnar undir þessi skýru orð utanríkisráðherra. Umfang sjávarauðlindarinnar: Efnahagslögsaga Íslands 200 sjómílna efnahagslögsaga Íslands er talin vera um 760 þús. km 2 . Landgrunn það til viðbótar sem landgrunnsnefnd SÞ hefur ákveðið að falli undir íslenska efnahagslögsögu er að a.m.k. 250 þús. km 2 . Samanlagt er þetta hafsvæði því a.m.k. 1000 þús. km 2 . Landið sjálft er hins vegar aðeins um 104 km 2 . Því er ljóst að hafsvæði það sem Ísland á trygg efnahagsleg yfirráð yfir er sjöfalt landsvæði Íslands og nálgast það að vera tífalt ef þau yfirráð sem landgrunnsnefnd SÞ hefur veitt landinu halda. Þessu er nánar lýst á meðfylgjandi mynd. Þekking á þeim náttúruauðlindum sem er að finna í hinni víðfeðmu efnahagslögsögu Íslands er mjög takmörkuð. Þó er nú þegar vitað um verðmæta fiskistofna á þessu hafsvæði sem Íslendingar hafa lítt eða ekki nýtt og hafa því enga veiðireynslu í. Þeirra á meðal má nefna bláuggatúnfisk og búrfisk (orange roughy). Eflaust er þar einnig að finna fleiri tegundir fisks og annarra lífvera sem geta verið verðmætar. Alþekkt er að verðmæti bæði lands og hafsvæða hefur vaxið gríðarlega að raunvirði og langt umfram flest önnur verðmæti í heiminum. Er það að vonum því þessar auðlindir eru öðrum fremur takmarkaðar og tækniframfarir og hagvöxtur gera þær æ verðmætari. Þegar til framtíðar er litið eru því yfirráð yfir landi og hafsvæði verðmætari en flest annað. Sjávarauðlindin og ESB Nú er það svo að í sjálfum stofnsáttmála ESB (Treaty on the Functioning of the European Union, TFEU) er það skýrt tekið fram (í gr. 3) að það sé ESB eitt, en ekki aðildarþjóðirnar, sem ráði nýtingu lífrænna auðlinda á hafsvæði aðildarríkjanna. Framkvæmdanefnd (Commission) ESB fer sem kunnugt er með þetta vald í umboði ráðherraráðsins (Council) þar sem meirihluti atkvæða ræður. Að gefnu tilefni er ástæða til að minna á að umræddum stofnsáttmála ESB (það er TFEU) verður ekki breytt nema með samþykki allra aðildarþjóðanna. Aðild Íslands að ESB þýðir með öðrum orðum að sá yfirráðaréttur yfir hafsvæðinu umhverfis Ísland, sem margar kynslóðir Íslendinga hafa barist fyrir að tryggja þjóðinni til frambúðar og fært til þess verulegar fórnir, er afhentur þeim þjóðum sem áður ásældust þetta hafsvæði og nú ráða mestu í ESB. Þetta þýðir að 7 / 8 til 9 / 10 af núverandi yfirráðasvæði Íslands yrðu afhent ESB til ráðstöfunar ef við gerðumst aðilar að bandalaginu. Engin önnur þjóð, nema e.t.v. Portúgal, sem gekk í ESB fyrir 40 árum, hefur afhent ESB viðlíka hluta af sínu yfirráðasvæði. Þurfum við að óttast þetta? Ef til vill er þessi ótti um að glata yfirráðum yfir efnahagslögsögunni ástæðulaus. Helstu talsmenn ríkisstjórnarinnar, utanríkisráðherra og forsætisráðherra, hafa sagt að ekki komi til álita að afsala yfirráðum yfir náttúruauðlindum Íslands til ESB. Hvað þá yfirráðunum yfir þorra íslensks yfirráðasvæðis þar sem efnahagslögsagan er. Við þessi fyrirheit er hins vegar ekki unnt að standa nema sjálfum stofnsáttmála ESB (TFEU) sé breytt, a.m.k. þannig að Ísland verði honum varanlega og örugglega undanþegið hvað efnahagslögsöguna snertir. Úr því að forsætis- og utanríkisráðherra ætla að tryggja yfirráð Íslands yfir auðlindum sínum en ganga samt í ESB hlýtur ESB að hafa lýst vilja sínum til að breyta viðkomandi atriði í stofnsáttmála sínum. Væru það stórtíðindi ef satt væri. Ef svo er ekki virðist hins vegar langsótt, svo ekki sé meira sagt, að hefja aðildarviðræður við ESB. Ragnar Árnason er prófessor emeritus. Fáðu aðgang að þessari grein Með áskrift færðu fullan aðgang að öllum læstum greinum Árvakurs — vandað, fjölbreytt og traust efni, hvar og hvenær sem er. Þannig styður þú íslenska fjölmiðlun og hjálpar okkur að halda áfram að segja sögurnar sem skipta máli. Tryggðu þér aðgang núna. Skoða áskriftarleiðir Innskráning Gleymt lykilorð? Kennitala: Lykilorð: Ertu ekki með notendaaðgang? Fara í nýskráningu . Fáðu þér áskrift til að lesa áfram Þú ert innskráð(ur) sem ... en ert ekki með áskrift. Aðgangur að þessari frétt í fullri lengd krefst áskriftar að Morgunblaðinu, rafræns aðgangs á borð við vikupassa eða séráskriftar að viðkomandi efnisflokki á mbl.is. Kynntu þér áskriftarleiðirnar Ég er nú þegar áskrifandi Ég er ekki með notendaaðgang Nánar um málið í Morgunblaðinu Áskrifendur: Lesa blaðið hér Blogga um frétt Nánar um málið í Morgunblaðinu Áskrifendur: Lesa blaðið hér Nýjast á mbl.is » Endaði á að moka ofan í holuna Newcastle kaupa miðjumann City Yfirmaður CIA hitti ekki Pútín Aðsend grein: Efnahagslögsaga þjóðarinnar og aðild að ESB Norskir flugumferðarstjórar til starfa á ný Umræðan Vildum við missa af EES? Efnahagslögsaga þjóðarinnar og aðild að ESB Meira í Umræðunni » Fleira áhugavert „Það er gríðarlega sterkt ákall um þetta“ Byrja að rukka vegtolla í næsta mánuði Varanlegar undanþágur ólíklega í boði „Það er meira fram undan“ Mest lesið Í gær Í vikunni „Ekkert stoppar fólk í að detta niður og deyja“ Ökumaður „með allt í skrúfunni" Fjölskyldan óskar eftir friði til að syrgja Uppsagnir skólaliða ekki frá meirihlutanum komnar „Það er meira fram undan“ Tiltrú á hagstjórnina hverfandi Meðalaldur bænda fer heldur lækkandi Katrín rýfur þögnina Varanlegar undanþágur ólíklega í boði Kominn tími til að endurvekja lífið í Grindavík Katrín rýfur þögnina Byrja að rukka vegtolla í næsta mánuði Fannst látinn á botni hyls: Rannsakað sem slys Banaslys varð í Stuðlagili Litlu munaði að illa færi Handtökur vegna innbrotsins í minkabúið Á sjötta tug borgarstarfsmanna sagt upp Hátt hlutfall með ólöglegt streymi Hranalegt viðmót í viðræðum við ESB Hlýtur tvö og hálft ár fyrir nauðgun í heimahúsi Steinn Ármann Magnússon er látinn Skattakóngur ársins 2025 greiddi milljarð í skatt Katrín rýfur þögnina Tekjuhæsta „flugfólkið“ á landinu „Ég er á Íslandi, hvar í fjáranum ert þú?“ Veggjöld á nýjum kafla taka brátt gildi Fjórir kærðir fyrir að mynda veltuna Embætti forstjórans ekki auglýst „Mér líður eins og það vanti á mann hendina“ Neitaði að ræða um hvarf Jóns Þrastar Nýjast á mbl.is » Endaði á að moka ofan í holuna Newcastle kaupa miðjumann City Yfirmaður CIA hitti ekki Pútín Aðsend grein: Efnahagslögsaga þjóðarinnar og aðild að ESB Norskir flugumferðarstjórar til starfa á ný Umræðan Vildum við missa af EES? Efnahagslögsaga þjóðarinnar og aðild að ESB Meira í Umræðunni » Fleira áhugavert Meðalaldur bænda fer heldur lækkandi Tiltrú á hagstjórnina hverfandi Hrinan gengin yfir: 200 skjálftar mældust Fjórtán ungabörn fórust í eldsvoða Mest lesið Í gær Í vikunni „Ekkert stoppar fólk í að detta niður og deyja“ Ökumaður „með allt í skrúfunni" Fjölskyldan óskar eftir friði til að syrgja Uppsagnir skólaliða ekki frá meirihlutanum komnar „Það er meira fram undan“ Tiltrú á hagstjórnina hverfandi Meðalaldur bænda fer heldur lækkandi Katrín rýfur þögnina Varanlegar undanþágur ólíklega í boði Kominn tími til að endurvekja lífið í Grindavík Katrín rýfur þögnina Byrja að rukka vegtolla í næsta mánuði Fannst látinn á botni hyls: Rannsakað sem slys Banaslys varð í Stuðlagili Litlu munaði að illa færi Handtökur vegna innbrotsins í minkabúið Á sjötta tug borgarstarfsmanna sagt upp Hátt hlutfall með ólöglegt streymi Hranalegt viðmót í viðræðum við ESB Hlýtur tvö og hálft ár fyrir nauðgun í heimahúsi Steinn Ármann Magnússon er látinn Skattakóngur ársins 2025 greiddi milljarð í skatt Katrín rýfur þögnina Tekjuhæsta „flugfólkið“ á landinu „Ég er á Íslandi, hvar í fjáranum ert þú?“ Veggjöld á nýjum kafla taka brátt gildi Fjórir kærðir fyrir að mynda veltuna Embætti forstjórans ekki auglýst „Mér líður eins og það vanti á mann hendina“ Neitaði að ræða um hvarf Jóns Þrastar