Grande er útskriftarverkefni Tyrfings Tyrfingssonar af sviðshöfundabraut í Listaháskólanum 2011. Það fjallar um fullorðna konu og uppkominn son hennar sem býr enn hjá henni. Hún reynir að sannfæra son sinn að hjálpa sér að undirbúa atriði fyrir afmælisveislu samkynhneigða besta vinar hennar, atriði sem sonurinn hefur ekki áhuga á og augljóslega enginn bað um. Framvinda sögunnar er grátbrosleg, átakanleg og sprenghlægileg í senn, en hún endar með ansi grófu atriði þar sem sifjaspell kemur meðal annars við sögu. Hjörtur Jóhann Jónsson leiklas verkið í Tjarnarbíói á þriðjudag fyrir viku. Sýningin var hluti af svokölluðu Tilboði mánaðarins sem er leiklestraröð þar sem einn þriðjudag í mánuði eru fluttir æfðir leiklestrar. Rætt var um sýninguna í Menningarpúlsinum á Rás 1 á föstudag. Þá var því velt upp hvort að svo grófur endir á leikriti ætti upp á pallborðið hjá áhorfendum núorðið, hvort samfélagið hefði verið opnara fyrir list sem fer yfir einhver strik upp úr aldamótum. Þá var spjallað um hvort ritskoðun og svokölluð slaufunarmenning þrengi rammann utan um listamenn og hvað þeir leyfi sér að ganga eins langt og áður, til dæmis á tímum samfélagsmiðla og umræðunnar sem þar ríkti. Júlía Margrét Einarsdóttir ræddi við þau Agnar Jón Egilsson leikstjóra, Steinunni Sigurðardóttur rithöfund og Arndísi Þórarinsdóttur rithöfund í þættinum. Fyndið, sorglegt og yfirgengilegt Hjörtur sagði sjálfur um verkið, í viðtali í Helgarútgáfunni á Rás 2: Verkið er grótekst, óvægið og höggþungt. Hann hefur náð sér í smærri pensla í millitíðinni en þetta verk á stórt pláss í hjarta mér því mér finnst það fyndið, sorglegt og alveg yfirgengilegt á köflum. Stórkostlegur leikari Agnar var á leiklestrinum og lýsti því sem stórkostlegri lífsreynslu, auk þess sem hann hrósaði Hirti Jóhanni fyrir frammistöðu sína. Ég hafði ekki séð verkið á sínum tíma en mig langar að byrja á að segja hvað mér finnst gaman að sjá Hjört á sviði. Hann er einn af okkar allra bestu, stórkostlegur leikari. Þrá eftir lífinu hjá fólki sem kann ekki að tala saman Höfundartónn Tyrfings Tyrfingssonar segir hann að hafi strax heyrst í fyrstu línunum. Það er verið að velta fyrir sér markaleysi, alkóhólisma og öskrandi þrá til að vera til. Mér finnst þetta stundum eins og ungmenni á Lækjartorgi sem er búið að taka eiturlyf, rífur sig úr fötunum og segir: elskaðu mig. Alltaf þegar ég sé verkin hans er rosaleg þrá eftir lífinu undir niðri öllu þessu fólki sem kann ekki alveg að tala saman. Hann segir að verkið fjalli á kómískan hátt um tilveru mannsins, meðvirkni og þrá. Mér finnst enginn skrifa betur um meðvirkni en Tyrfingur Tyrfingsson. Við erum með nokkra sem hafa atvinnu af því að skrifa um meðvirkni og hann er einn af þeim og hann gerir það á brjálæðislega fyndinn hátt. Meira leyfi núna til að vera tepra en áður Eftir sýninguna voru umræður í salnum þar sem áhorfendur spurðu aðstandendur sýningarinnar spurninga. Þá mynduðust líflegar umræður, meðal annars um það hvort Tyrfingur hefði þarna leyft sér að ganga lengra en gert er núorðið og hvort áhorfendur væru síður tilbúnir fyrir það sem fer yfir strikið þá en nú. Agnar segist meðal annars hafa spurt þessarar spurningar úr salnum. Hann segir: Ástæðan fyrir því að ég spurði þessarar spurningar er sú að ég hef á tilfinningunni að það sé meira leyfi núna til að vera tepra sem áhorfandi en áður. Tyrfingur að stríða áhorfendum Hann vísar í lokaatriði verksins sem inniheldur sifjaspell á milli mæðginanna og segir að það veki mann sem áhorfandi til umhugsunar: Að láta sig hafa svona löðrung, það er pínu viðbjóður þarna í lokin. Það hefur áhrif, maður fer heim og veltir fyrir sér hvað þetta þýði í samhengi verksins, hvað það þýði í stóra samhenginu um hvað megi segja á sviði og hver á að hlusta og horfa. Stríðnin ratar ekki í leikhúsið ef tepran fær að ráða Hann segir að ásamt því að fá fólk til umhugsunar hafi Tyrfingur Tyrfingsson, sem skrifaði verkið fyrir fimmtán árum, augljóslega verið að stríða áhorfendum. Agnar Jón hlær. Ég reikna líka með að það sé ungæðislegur háttur þarna bara: „Skellum einum viðbjóði í lokin og gáum hvað gerist hehhehe.“ Og það er líka bara hressandi, að hitta fólk sem er til í að stríða manni. En ef að tepran fær að ráða fer það ekki í leikhúsið. Ég er alveg til í að láta stríða mér og líka gera grín að mér. Það eru mannréttindi, það má ekki taka þessi mannréttindi af manni. Vaxandi móralismi í samfélaginu Arndís er sammála því að fólk sem hneykslist ætti ekki að setja skýrar almennar hömlur á listrænt frelsi: Ég held að það sé rétt að það er ákveðinn tendens í umræðunni að sá sem hneykslast fyrst og finnur vinkilinn á því hvernig eitthvað er óboðlegt, hann vinnur. Það er einhver keppni um að reyna að finna vinkilinn: „Þetta má ekki. Svona gerir maður ekki.“ Það er einhver móralismi í samfélaginu. Og hún segir stemninguna líklega hafa breyst. Hún nefnir í því samhengi tvö bresk leikskáld sem fóru yfir strikið og sjokkeruðu áhorfendur. Þetta er áhugavert með ritunartímann á þessu verki því þarna nær aldamótum var stemningin allt önnur. Við vorum með Söruh Kane og Mark Ravenhill, sérstaklega í Bretlandi var að fara af stað að vera í tísku að ganga fram af fólki. Það er ekki í tísku lengur. Leikarar eigi að geta brugðið sér í allra kvikinda líki Steinunn nefnir í samhenginu að það sé komin krafa um að ekki sé æskilegt að leikari leiki minnihlutahóp sem hann tilheyri ekki, og höfundar skrifi sömuleiðis ekki um hópa sem þeir ekki tilheyri. Eitt sem ég tek eftir og það er svona bókstafstrú einhver. Eins og það að ef fötluð manneskja er persóna í leikriti eigi helst fötluð manneskja að leika hana. Þetta finnst mér afskaplega undarlegt og samræmist ekki starfi leikarans sem auðvitað á að geta brugðið sér í allra kvikinda líki. Spurður hvort hann gæti þóst vera tvíkynhneigður til að hreppa hlutverkið Þýskur vinur Steinunnar sagði henni sögu af vini sínum, leikara, sem hafi sótt um hlutverk samkynhneigðs manns í leikriti. hann hafi verið spurður hvort hann væri sjálfur samkynhneigður en svarað því neitandi. Þá hafi svarið verið: Æ geturðu ekki að minnsta kosti sagt að þú sért bísexúal. „Ég sé ekki betur en að þessi saga hafi verið drepin fyrir honum“ Hún segir þetta slæma þróun og nefnir í samhenginu bókina Hans Blær eftir Eirík Örn Norðdahl og gagnrýni sem hann fékk. Gagnrýnin sneri meðal annars fyrir framsetningu á kynsegin manneskju, ekki síst í ljósi þess að Eiríkur tilheyri sjálfur ekki hinsegin samfélaginu. Hún fjallar um trans mann, sem er annað en geðþekk persóna, en þetta er ein af fáum íslenskum skáldsögum sem ég hef lesið upp á síðkastið sem mér finnst róttæk í góðri merkingu þess orðs. En ég veit ekki betur en að þessi saga hafi verið drepin fyrir honum vegna þess þeir sem voru í svipaðri stöðu og sögupersónan vildu bara ekki hafa þessa bók. Þetta var mín upplifun af því sem gerðist með þá bók. Og það náttúrlega gengur ekki að það sé verið að ritskoða svona út og suður. „Höfundurinn á að skrifa það sem honum býr í brjósti“ Steinunn rifjar upp viðtal sem hún tók við Halldór Laxness í tilefni af áttræðisafmæli hans. Hægt er að horfa á það hér í spilara RÚV í dagskrárliðnum Halldór Laxness áttræður. Eins og Halldór Laxness segir í þessu viðtali við mig, ég var að rifja þetta upp, hann segir: „Höfundurinn á að skrifa það sem honum býr í brjósti. Ef honum finnst það eigi að brenna heiminn, þá á hann að segja það.“ Og því er Steinunn sammála. Þetta er auðvitað hundrað prósent rétt að höfundur getur ekki gert annað en að segja sína meiningu, eftir krókaleiðum auðvitað, ekki að segja sína skoðun heldur skrifa það sem honum finnst hann vera maður til og réttur til að skrifa. Og öll svona ritskoðun er bara af hinu vonda. En mér finnst þessi ritskoðun rosalega áberandi. Skítatal á samfélagsmiðlum Hún segir þessa kröfu á margan hátt stinga í stúf að hluta við umræðuhefðina á samfélagsmiðlum þar sem ótrúlegt orðbragð grasseri. Svo um leið flæðir yfir á samfélagsmiðlum viðurstyggilegt orðbragð. Fínasta fólk sem maður heldur að sé virðingarvert, það er með svo ógeðslegt skítatal upp um allt bak að maður verður gjörsamlega stúmm. „Gerum það af virðingu“ Agnar kveðst sammála því að samtalið sé kæfandi, en inni í því séu þó uppbyggilegir punktar og umhugsunarverðir og þeir varði kröfuna um að birtingarmynd minnihlutahópa sé ekki tvívíð útgáfa, staðalímynd sem geti jafnvel verið skaðleg. Það er komin öskrandi reið rödd sem segir þú mátt ekki sýna sömu staðaltýpuna af mér alltaf; samanber ef homminn er alltaf leikinn af Kalla Gúmm sem er alltaf ógeðslega fyndinn, þá er það eina fyrirmyndin sem litlu hommarnir fá. Í dag finnst mér krafan vera orðin: „Gerum það af virðingu.“ Þegar allir öskra heyrir maður bara leiðindi Hann er sammála því að þar sé tilefni til að leggja við hlustir. Hann segir að oft vanti samtalið þar sem skoðanaskipti eigi sér stað í upphrópunum þar sem gleymist að hlusta á næsta mann. Þegar allir öskra í umræðunni þá heyrir maður bara leiðindi og langar ekkert að laga eitthvað. Það er líka bara kannski það sem er stóri parturinn af þessu. Þessi umræða fer fram á öskri. Facebook skilur ekki íróníu Steinunn segist einmitt forðast svokölluð skoðanaskipti á samfélagsmiðlum, einmitt vegna þessa. Ég get viðurkennt það að ég blanda mér ekki í eitt eða neitt á Facebook, mér dettur það ekki í hug. Það er allt misskilið út og suður. Og Facebook skilur alls ekki íroníu heldur heldur að maður meini það sem maður er að segja þegar maður djókar og svo framvegis. Merkingarsnauð umræða þegar umfjöllunarefnið gleymist Arndís minnist þess einnig hvernig umtalið hafi verið um skáldsöguna Hans Blæ og segist hafa upplifað að raunverulegt umfjöllunarefni bókarinnar hafi týnst í umræðunni. Mér fannst Hans Blær frábær skáldsaga en ég les aðalpersónuna ekki sem trans. Það er partur af gjörningi þessarar persónu að það er eitt af þeim verkfærum sem hán notar í einhverju miklu stærra samhengi en hvað varðar kynræna tjáningu eða nokkuð annað. En þegar við tökum þetta niður á það level að þetta sé saga um trans einstakling erum við búin að einfalda og smætta svo mikið að umræðan verður hálfmerkingarsnauð. Eins og að ljúka upp fjölskylduleyndarmáli Agnar Jón minnist þess þegar Nína Hjálmarsdóttir, leikhúsrýnir Víðsjár, skrifaði dóm um leikritið Sem á himni þar sem hún gagnrýndi meðal annars, en ekki síst, framsetningu á fötluðum dreng í verkinu sem hafi verið leikinn af ófötluðum leikara. Dómurinn fór afar víða, skapaði heilmikla umræðu og var meira að segja tekinn fyrir í atriði í áramótaskaupinu. Hér er hægt að horfa á Áramótaskaupið 2022, atriðið sem um ræðir hefst á mínútu 34. Agnar segir að dómur Nínu hafi vakið marga af blundi og fengið fólk til að skoða inn á við og velta þessu máli fyrir sér. Nína Hjálmarsdóttir skrifaði dóminn um pissandi drenginn í Þjóðleikhúsinu. Það sem í raun var verið að biðja um var: „Nú skulum við aðeins velta fyrir okkur hvernig við sýnum staðalímyndir á minnihlutahópum.“ Þetta er næstum eins að ljúka upp einhvers konar fjölskylduleyndarmáli, einhver gamall glæpur eða misnotkun, og þá bara höfðu eiginlega allir mjög sterkar skoðanir á þessu. En það samtal sé enn í gangi, það megi þroskast og ætti að halda lifandi. Kannski er það samtal bara enn að slíta barnsskónum og má finna betri þroska og rök, sem enda á að við eigum auðveldara með að tala um þetta. Í Menningarpúlsinum á föstudag var einnig rætt um lesskilning ungmenna, bókasafnssjóð og margt fleira. Hægt er að hlýða á þáttinn í spilaranum hér fyrir neðan. „Þetta er næstum eins að ljúka upp einhvers konar fjölskylduleyndarmáli,“ segir Agnar Jón Egilsson í Menningarpúlsinum á Rás 1. Rætt var um hvort skapist hafi tepruskapur í umræðunni sem hefti frelsi listamanna og valdi ritskoðun.