Vil­hjálmur Bjarna­son hag­fræðingur og fyrr­verandi alþingis­maður gagn­rýnir harð­lega þá sem hafa tjáð sig um vexti og lána­mál í grein í Morgun­blaðinu í dag. Þar segir hann að margir sem komi fram í fjölmiðlum skorti skilning á grund­vallar­at­riðum og að um­ræðan sé á köflum villandi. Greinin ber yfir­skriftina Að æra óstöðugan með hjali um vexti og strax í upp­hafi slær Vil­hjálmur tóninn þegar hann segir: „Það eru mörg gáfu­menni sem ryðjast fram á vellina til að ræða vexti af fjár­skuld­bindingum.“ Hann bætir síðan við í bein­skeyttum tón að þeir sem hafi greiðastan að­gang að fjölmiðlum séu oft félags­menn í Blaða­mannafélagi Ís­land, en að sá félags­skapur virðist stundum vera „undir­deild í Lands­sam­bandi ís­lenskra vit­leysinga“. Kjarni gagn­rýni Vil­hjálms er að um­ræðan um vexti sé of oft sett fram eins og vextir séu ein­hvers konar geðþóttaálagning fjár­mála­kerfisins en ekki efna­hags­legt verð á láns­fé. Hann reynir því að draga um­ræðuna aftur að því sem hann lítur á sem grunn­skil­greiningu: „Vextir eru greiðsla sem tengist því að taka lán eða lána peninga.“ Lán­taki fái höfuðstól til ráðstöfunar og endur­greiði hann síðar „ásamt viðbótar­upp­hæð“. „Þessi viðbótar­upp­hæð kallast vextir,“ skrifar hann. Það sem Vil­hjálmur telur vanta í al­menna um­ræðu er, sam­kvæmt grein hans, skilningur á því hvað felst í þessari viðbótar­upp­hæð. Hann telur að margir tali um vexti án þess að horfa á að þeir endur­spegli fleiri en einn þátt. Í textanum nefnir hann þrjú megin­efni: annars vegar „fórn fyrir frestun neyslu hjá lán­veitanda“, hins vegar „álag vegna rýrnunar verð­gildis fjár­hæðar“ og í þriðja lagi „álag fyrir áhættu sem fylgir því að lán­taki endur­greiði ekki lánið“. Með öðrum orðum segir hann að um­ræðan verði röng þegar hún líti fram hjá því að lán­veitandi sé bæði að fresta eigin ráðstöfun fjár­muna, taka á sig verðbólguáhættu og van­skila­hættu. Vil­hjálmur setur gagn­rýni sína þannig fram að það sé ekki aðeins verið að mis­skilja verð­myndun vaxta heldur einnig að rugla saman fjár­mála­markaði og félags­mála­stefnu. Hann skrifar að „fjár­mála­markaður er ekki hluti af félags­legu kerfi, nema ef vera skyldi þáttur líf­eyris­sjóða“. Með því virðist hann hafna þeirri hugsun að hægt sé að krefjast þess að láns­fé sé gert ódýrara með pólitískum vilja einum saman, án þess að ein­hver beri kostnaðinn. Sér­staða sé þó á Ís­landi vegna skyldu­sparnaðar launafólks í líf­eyris­sjóði. Af þeim sökum þurfi stjórn­völd að verja sparnaðinn þannig að hann haldi kaup­mætti sínum þegar starfsævi ljúki. Í greininni varar Vil­hjálmur einnig við því að líf­eyris­sjóðir séu látnir bera kostnað af félags­legum eða pólitískum mark­miðum sem heyri ekki undir hlut­verk þeirra. Hann segir að ef húsnæðis­mál séu gerð að hluta af samningum á vinnu­markaði megi það „ekki [gerast] á kostnað líf­eyris­sjóða“. Vilji ríkis­valdið grípa inn í verði það að gerast „á kostnað skatt­greiðenda“. Þá gagn­rýnir hann reglur sem tak­marka lántökur ein­stak­linga í er­lendri mynt og segir að með EES-samningnum hafi átt að fylgja frjálst flæði fjár­magns. Sá réttur hafi hins vegar verið tekinn til baka með „þjóðhags­varúð“, á meðan ríkis­sjóður hafi áfram svigrúm til lántöku í mis­munandi myntum. Vil­hjálmur fjallar sömu­leiðis um það sem hann telur vera kostnað spari­fjár­eig­enda og líf­eyris­sjóða af reglu­verki og bindi­skyldu. Hann segir að gjald­eyris­vara­sjóður þjóðarinnar sé meðal annars fjár­magnaður „á spari­fjár­eig­endur“ með því að bankar þurfi að eiga vaxta­lausar innistæður í Seðla­bankanu, og bætir við: „Í nafni þjóðhags­varúðar.“ Í lok greinarinnar víkkar hann um­ræðuna út til sam­keppni, verðlagningar og stöðu stórra fyrir­tækja, þar á meðal fyrir­tækja í ríkis­eigu. Þar heldur hann því fram að sam­keppni og eðli­leg verðlagning skipti veru­legu máli fyrir líf­skjör al­mennings, ekki síður en launa­barátta og hefðbundnar kjarakröfur. Megin­kjarni greinar Vil­hjálms er sá að um­ræðan um vexti sé of oft rekin áfram af til­finningum og pólitískum slag­orðum fremur en efna­hags­legum veru­leika. Með greininni setur hann fram harða gagn­rýni á þá sem að hans mati tala um lán og vexti án þess að skilja hvað liggur að baki verð­myndun fjár­magns.