Innlent | Morgunblaðið | 22.5.2026 | 7:00 Aðsend grein: Fjáreignir og skattlagning Vilhjálmur Bjarnason Mbl.is/María Matthíasdóttir Setja bókamerki Aðsend grein úr Morgunblaðinu Umræða um skattlagningu fjáreigenda er oft vel til atkvæðaveiða fallin, enda er auðvelt að leggja til álögur á hóp, sem margir telja standa utan eigin hagsmuna. Til að slík umræða verði málefnaleg þarf þó að liggja skýrt fyrir hvað er verið að skattleggja, hvaða tekjur teljast raunverulegar tekjur og hvenær skattlagning nær yfir verðbætur fremur en ávöxtun. Verðbætur eru ekki tekjur. Þar sem skattar eru almennt greiddir með reiðufé verða sparifjáreigendur oft sýnilegt andlag í skattastefnu. Ágreiningur skapast þó gjarnan þegar óljóst er hvort verið sé að leggja skatt á raunverulegar tekjur, verðbólguleiðréttingu eða einhvern samsettan mælikvarða, sem blandar þessu saman. Reikningshald og skattar Í reikningshaldi telst skuldahlið efnahagsreiknings til fjármagns, það er skuldir og eigið fé, en eignahliðin skiptist eftir eðli eigna. Meðal eigna eru fjáreignir, svo sem innstæður og aðrar kröfur á fjármálafyrirtæki, og þessar eignir geta skilað fjáreignatekjum. Þessi greinarmunur skiptir máli þegar metið er hvað telst eðlilegt andlag skattlagningar. Uppgjör einstaklinga og fyrirtækja til skattayfirvalda er nokkuð mismunandi. Skattalegt uppgjör einstaklinga og fyrirtækja er að ýmsu leyti ólíkt. Fyrirtæki færa almennt til gjalda vexti af skuldum, sem stofnað er til við tekjuöflun, en hjá einstaklingum birtast tekjur af fjáreignum með öðrum hætti og geta meðal annars haft áhrif á rétt til bóta. Af þeim sökum er mikilvægt að gæta nákvæmni þegar hugtök um fjármagn, skuldir og fjáreignatekjur eru notuð í skattalegri umræðu. Í gildandi lagaumhverfi er víða notast við hugtakið „fjármagnstekjur“ þar sem efnislega virðist oft átt við fjáreignatekjur. Slík hugtakanotkun getur valdið misskilningi og skert umræðu um skattastefnu, sérstaklega þegar deilt er um hvert raunverulegt andlag skattlagningar sé. Velta má því fyrir sér hvort skattkerfið eigi í einhverjum tilvikum að skapa hvata gegn skuldsetningu einstaklinga, líkt og stundum er leitast við að hafa áhrif á neysluhegðun með sértækum sköttum. Slík umræða verður þó að byggjast á skýrum markmiðum og greinargóðri skilgreiningu á því hvað eigi að skattleggja og hvers vegna. Rétt er einnig að hafa í huga að einstaklingar njóta frítekjumarks vegna fjáreignatekna. Það undirstrikar að áhrif skattlagningar ráðast ekki aðeins af nafnskattprósentu heldur einnig af samspili skatthlutfalla, frítekjumarka og annarra tekjutengdra reglna. Fjáreignatekjur og andlag skattlagningar Fjáreignatekjur geta birst í ýmsum myndum. Einfaldasta dæmið eru vextir af bankainnistæðum. Slíkar innstæður bera oft litla eða enga raunávöxtun, einkum þegar þær eru óbundnar og verðbólga er há. Þar af leiðandi verður mat á skattlagningu þeirra ekki skilið án þess að greint sé á milli nafnávöxtunar og raunávöxtunar. Bundnar og verðtryggðar bankainnistæður eiga almennt að skila jákvæðum raunvöxtum til lengri tíma litið. Hins vegar endurspeglar nafnávöxtun þeirra bæði raunávöxtun og bætur vegna verðbólgu, og því þarf að greina þessa liði að í skattalegu mati. Nafnvextir eru samsettir úr fleiri en einum þætti, og sá greinarmunur skiptir verulegu máli við mat á skattlagningu. Raunvextir Álag vegna verðbólgu Álag vegna tapáhættu Álag vegna lausafjáráhættu Álag vegna gjalddagaáhættu Til einföldunar verður hér einkum fjallað um tvo meginliði: raunvexti annars vegar og verðbólgubætur hins vegar. Hinir áhættuþættirnir geta vissulega haft áhrif, en breyta ekki meginspurningunni um það hvort rétt sé að skattleggja verðbætur með sama hætti og raunverulega ávöxtun. Á ensku er oft talað um „inflation adjustment“, sem lýsir vel að um leiðréttingu vegna verðbólgu er að ræða. Meginálitaefnið er því hvort slík leiðrétting eigi að teljast til tekna í efnislegum skilningi eða hvort hún sé fyrst og fremst varðveisla á raunvirði eignar. Ef skattlagning tekur ekki mið af þessum greinarmun getur raunveruleg skattbyrði orðið verulega hærri en nafnskattprósentan gefur til kynna. Taflan hér að neðan sýnir hvernig raunskattlagning fjáreignatekna getur þróast við mismunandi samspil raunvaxta og verðbólgu. Meginskilaboðin eru að þegar verðbólga hækkar án þess að raunávöxtun aukist í sama mæli getur skattlagning á nafnvexti leitt til þess að skattbyrði á rauntekjur verður mjög þung. ​ Raunskattlagningarhlutfall fjáreignatekna að teknu tilliti til raunvaxta og verðbólgu Þegar skattur er lagður á verðbólguleiðréttingu, sem kann að fela í sér varðveislu raunvirðis fremur en raunverulegan hagnað, vakna eðlilega álitaefni um samræmi slíkrar skattlagningar við vernd eignarréttar samkvæmt 72. gr. stjórnarskrárinnar. „Eignarrétturinn er friðhelgur. Engan má skylda til að láta af hendi eign sína nema almenningsþörf krefji. Þarf til þess lagafyrirmæli og komi fullt verð fyrir.“ Skattlagning felur ávallt í sér skerðingu á ráðstöfunarrétti yfir eignum, en mörkin milli almennrar gjaldtöku og of þungrar íhlutunar geta verið álitamál. Þau álitaefni verða sérstaklega áleitinn þegar skattlagning nær til þátta, sem ekki fela endilega í sér raunverulegan tekjuauka. Ef raunveruleg skattbyrði fer í reynd yfir þær tekjur, sem myndast af eigninni sjálfri, verður erfitt að réttlæta slíka skattlagningu út frá hefðbundnum sjónarmiðum um tekjuskatt. Þótt nafnskattprósenta á fjáreignatekjur kunni að virðast lægri en samanlögð skattbyrði launatekna segir það eitt og sér ekki alla söguna. Mat á sanngirni skattlagningar verður einnig að taka mið af því hvort skattstofninn byggist á raunávöxtun eða að hluta til á verðbólguleiðréttingu. Sérstaklega þarf að greina skýrt á milli arðs, söluhagnaðar og annarra fjáreignatekna. Arður er ráðstöfun hagnaðar, sem þegar hefur sætt skattlagningu á félagastigi, og því er eðlilegt að umræða um arð taki mið af heildarskattbyrði fremur en einni skattprósentu í einangrun. Með sama hætti þarf umræða um söluhagnað að byggjast á skýru mati á því hvort verðhækkun endurspegli raunverulegan ávinning eða að hluta til almenna verðbólgu. Af þeim sökum er mikilvægt að tillögur um breytingar á skattlagningu byggist á nákvæmri þekkingu á skattstofnum, hvötum og raunverulegum áhrifum á sparnað og fjárfestingu. Ómarkviss eða illa afmörkuð skattlagning getur dregið úr hvata til ráðdeildar, sparnaðar og langtímafjárfestingar. Til lengri tíma getur það þrengt skattstofna og dregið úr getu samfélagsins til að standa undir sameiginlegum útgjöldum. Sértækir skattar á fjármálafyrirtæki Sértækir skattar á fjármálafyrirtæki lenda ekki endilega á fjármálafyrirtækjunum einum. Í framkvæmd geta slíkir skattar að hluta til skilað sér áfram til heimila og fyrirtækja í formi hækkunar vaxta, gjalda eða lakari kjara. Við mat á slíkum sköttum þarf því að horfa til þess hver beri skattbyrðina í reynd en ekki aðeins hver sé formlegur gjaldandi. Reynsla af slíkum aðgerðum bendir til þess að áhrif þeirra ráðist af uppbyggingu lánamarkaðar, samkeppni og fjármögnun fyrirtækja. Ef stórir lántakendur geta sótt fjármagn erlendis en heimili ekki getur skattbyrðin færst ójafnt milli hópa þótt markmið lagasetningar hafi verið annað. Lífeyrissparnaður og tekjutengd áhrif Íslenska lífeyriskerfið hefur byggst upp með skyldubundnum sparnaði og hefur skapað verulegar eignir til framtíðarframfærslu. Sú staða kallar á vandaða umræðu um hvernig skattlagning og tekjutengdar reglur hafa áhrif á ráðstöfun þessa sparnaðar. Greiðslur úr lífeyrissjóðum og aðrar tekjur eldri borgara hafa áhrif bæði á skattgreiðslur og á rétt til tiltekinna bóta. Því skiptir máli að meta heildaráhrif kerfisins en ekki aðeins einstök skatthlutföll í einangrun. Einstaklingur, sem hefur fyrst og fremst tekjur af fjáreignum, getur jafnframt orðið fyrir áhrifum tekjutengdra reglna um þjónustugjöld og greiðslur úr almannatryggingum. Það getur aukið raunverulega byrði umfram það, sem sést af nafnskattlagningu einni saman. Sérstaklega getur innlausn eigna með uppsöfnuðum vöxtum og verðbótum haft víðtæk áhrif á tekjutengingu annarra réttinda. Því er mikilvægt að stjórnvöld líti til samspils skattareglna, bótareglna og þjónustugjalda þegar slíkar tekjur eru metnar. Niðurstaða Meginatriðið er að umræða um skattlagningu fjáreigna verður að byggjast á hugtakalegri nákvæmni og raunhæfu mati á efnahagslegum áhrifum. Ef ekki er skýrt greint á milli raunávöxtunar og verðbólguleiðréttingar er hætta á að skattlagning verði bæði ómarkviss og ósanngjörn. Skynsamleg skattastefna krefst þess því að horft sé til raunverulegs skattstofns, heildaráhrifa á sparnað og fjárfestingu og samspils skattkerfisins við önnur tekjutengd réttindi og gjöld. Vilhjálmur Bjarnason, var alþingismaður og er hagfræðingu Fáðu aðgang að þessari grein Með áskrift færðu fullan aðgang að öllum læstum greinum Árvakurs — vandað, fjölbreytt og traust efni, hvar og hvenær sem er. Þannig styður þú íslenska fjölmiðlun og hjálpar okkur að halda áfram að segja sögurnar sem skipta máli. Tryggðu þér aðgang núna. Skoða áskriftarleiðir Innskráning Gleymt lykilorð? Kennitala: Lykilorð: Ertu ekki með notendaaðgang? Fara í nýskráningu . Fáðu þér áskrift til að lesa áfram Þú ert innskráð(ur) sem ... en ert ekki með áskrift. Aðgangur að þessari frétt í fullri lengd krefst áskriftar að Morgunblaðinu, rafræns aðgangs á borð við vikupassa eða séráskriftar að viðkomandi efnisflokki á mbl.is. Kynntu þér áskriftarleiðirnar Ég er nú þegar áskrifandi Ég er ekki með notendaaðgang Nánar um málið í Morgunblaðinu Áskrifendur: Lesa blaðið hér Blogga um frétt Nánar um málið í Morgunblaðinu Áskrifendur: Lesa blaðið hér Nýjast á mbl.is » Flak MS Combi fundið í Noregi Handtekinn vegna líkamsárásar í strætó Trump: Guði sé lof að hann er loksins farinn Aðsend grein: Fjáreignir og skattlagning Sniðugar vörur til að grípa með sér í ferðalagið Umræðan Má ESB ekki vita það? Fjáreignir og skattlagning Meira í Umræðunni » Fleira áhugavert Helgin blaut: „Þetta er í raun síðasti dagurinn“ Víkingur fékk einn hektara af landinu Telja lí