Gjald­skrár­hækkanir og skatta­breytingar hins opin­bera í árs­byrjun höfðu svo mikil áhrif á verðbólgu að án þeirra hefði verðbólga lík­lega farið undir viðmið kjara­samninga í septem­ber. Þetta kom fram í máli Bergþóru Baldurs­dóttur, hag­fræðings í greiningar­deild Ís­lands­banka, á kynningar­fundi með nýrri þjóðhags­spá bankans í vikunni. Í kjara­samningum er gert ráð fyrir endur­skoðun samninga og mögu­legri upp­sögn þeirra ef verðbólga mælist yfir 4,7% í september. Ís­lands­banki spáir því nú að verðbólga verði yfir því marki og að for­senduákvæðið virkist. Ástæðan er meðal annars sú að verðbólga jókst tals­vert í upp­hafi árs. Í þjóðhags­spánni segir Ís­lands­banki að verðbólga hafi farið mest í 5,4% eftir að hafa verið stöðug í kringum 4% allt síðasta ár. Aukninguna megi fyrst og fremst rekja til hækkana á opin­berum gjöldum, auk þess sem verð á inn­lendri þjónustu hækkaði. Þar með varð verðbólguþróunin ekki aðeins til vegna undir­liggjandi launa- og eftir­spurnarþrýstings. Ríki, sveitarfélög og opin­ber fyrir­tæki lögðu einnig sitt af mörkum með hækkunum sem fóru beint inn í vísitölu neyslu­verðs. Bergþóra Baldurs­dóttir, hag­fræðingur í greiningar­deild Ís­lands­banka. © Bjarni Helgason (Bjarni Helgason) Hækkuðu gjöld umfram verðbólgumarkmið Um áramótin tóku gildi um­fangs­miklar breytingar á gjald­töku af bif­reiðum. Elds­neytis­gjöld voru felld niður og nýtt kíló­metra­gjald tók við, en á sama tíma hækkuðu vöru­gjöld á bif­reiðar og stuðningur við raf­bíla var skertur. Við­skipta­blaðið fjallaði í janúar um greiningu Arion banka þar sem varað var við því að verðhækkun bif­reiða í byrjun árs, sem rekja mætti að miklu leyti til hærri vöru­gjalda stjórn­valda, gæti ýtt verðbólgu yfir 5%. Sú viðvörun reyndist nærri lagi. Ís­lands­banki sagði eftir janúar­mælingu Hag­stofunnar að helsta ástæða aukinnar verðbólgu væri breytingar á opin­berum gjöldum um áramótin. Bíla­verð hækkaði mjög skarpt í mánuðinum og hafði veru­leg áhrif á vísitölu neyslu­verðs. Seðla­bankinn tók undir þetta í febrúar. Í yfir­lýsingu peninga­stefnu­nefndar sagði að hækkun verðlags í janúar mætti að miklu leyti rekja til breyttrar gjald­töku hins opin­bera af nýjum bif­reiðum. Bankinn benti þó jafn­framt á að verðhækkanir væru á til­tölu­lega breiðum grunni og að undir­liggjandi verðbólguþrýstingur væri áfram þrálátur. Sjá einnig Spá því að stýri­vextir hækki aftur í ágúst Opin­beru hækkanirnar voru ekki eina ástæðan fyrir verðbólgunni, en þær voru nógu stórar til að breyta stöðunni í kjara­samningunum. Sam­kvæmt mati Ís­lands­banka hefði verðbólga verið komin undir viðmiðið í septem­ber ef þær hefðu ekki komið til. Auk bif­reiða­gjalda komu fleiri opin­berir liðir til hækkunar. Áfengi og tóbak hækkuðu vegna krónutölu­hækkana opin­berra gjalda um áramótin. Veitu­gjöld hækkuðu einnig, bæði hjá sveitarfélögum og opin­berum fyrir­tækjum, þótt áhrifin dreifðust milli mánaða og kæmu ekki öll inn í janúar­mælinguna. Veitur hækkuðu til að mynda verðskrár fyrir raf­orku­dreifingu, kalt vatn og fráveitu frá áramótum. Sjá einnig „Dul­búin skatta­hækkun“ sem ógnar kjara­samningum Kíló­metra­gjaldið var einnig stór breyting fyrir heimili og fyrir­tæki. Þótt lækkun elds­neytis­verðs vegna af­náms elds­neytis­gjalda hafi vegið á móti mældust áhrifin samt í vísitölu neyslu­verðs. Fyrir mörg heimili birtist breytingin ekki sem ein­föld lækkun eða hækkun heldur sem ný gjald­taka eftir akstri, á sama tíma og kaup á nýjum bílum urðu dýrari. Bíla­geirinn hafði varað við þessu áður en breytingarnar tóku gildi. Við­skipta­blaðið fjallaði meðal annars um gagn­rýni bíla­leiga á hækkun vöru­gjalda af ökutækjum, þar sem bent var á að tekjur ríkisins af vöru­gjöldum ökutækja ættu að aukast mikið milli ára. Í þjóðhags­spá Ís­lands­banka er myndin fyrir næstu mánuði sú að verðbólga verði þrálátari en áður var spáð. Bankinn gerir ráð fyrir að verðbólga verði 5,1% að meðaltali í ár, 4,3% árið 2027 og 3,8% árið 2028. Hún nái því ekki 2,5% mark­miði Seðla­bankans á spátímanum, en gæti verið komin í um 3,5% í lok árs 2028. Ís­lands­banki bendir á að frá upp­hafi árs hafi verðbólga hjaðnað hægt og mælst 5,1% í maí. Átök við Persaflóa og hækkun olíu­verðs hafi síðan bætt við þrýstinginn og bankinn telur inn­flutta verðbólgu lík­lega til að aukast á næstunni. Inn­lendir þættir séu þó áfram megin­ástæðan fyrir verðbólgunni um þessar mundir. Þá telur Ís­lands­banki að staða Seðla­bankans sé snúin. Bankinn spáir því að stýri­vextir verði hækkaðir aftur á þriðja árs­fjórðungi og að vaxtalækkanir hefjist ekki fyrr en á fyrsta fjórðungi næsta árs. Stýri­vextir eru nú 7,75% og Ís­lands­banki gerir ráð fyrir að þeir verði í kringum 6% í lok spátímans. Þannig er niður­staðan nokkuð beitt fyrir stjórn­völd. Sama ríkis­stjórn og leggur áherslu á stöðug­leika og lægri verðbólgu hækkaði í upp­hafi árs gjöld og gjald­skrár sem höfðu tölu­verð áhrif á vísitölu neyslu­verðs. Þær hækkanir virðast nú geta ráðið úr­slitum um hvort for­senduákvæði kjara­samninga virkjast. Sjá einnig Tak­marka hækkanir við 2,5% mark­mið SÍ Það þýðir ekki að kjara­samningar springi. Ís­lands­banki telur þvert á móti að þeir haldi þrátt fyrir að ákvæðið virkist. En sam­kvæmt mati bankans var opin­bera verðbólgu­skotið nóg til að færa verðbólguna yfir mörk sem annars hefðu lík­lega staðist. Sjá einnig Reikna með að for­senduákvæðið muni virkjast