Már Wolf­gang Mixa, dó­sent í fjár­málum við Háskóla Ís­lands, gagn­rýnir um­ræðu­skjal Sam­keppnis­eftir­litsins um dag­vöru­verð á Ís­landi og segir saman­burð eftir­litsins við önnur lönd gefa of ein­falda mynd af stöðunni. Sam­keppnis­eftir­litið birti í gær um­ræðu­skjal þar sem fram kemur að mat­vara á Ís­landi sé 55% dýrari en að meðaltali í ríkjum Evrópu­sam­bandsins. Þar segir jafn­framt að mjólkur­vörur og egg séu 92% dýrari hér á landi en að meðaltali í ESB og kjöt 74% dýrara Már segir ekki deilt um að mat­vara sé dýr á Ís­landi. Það breyti þó ekki því að saman­burður milli landa verði að taka mið af launum og kaup­mætti. „Að sjálfsögðu þarf að taka laun með í reikninginn,“ segir Már í sam­tali við Við­skipta­blaðið. Hann bendir á að Ís­land sé há­launa­land og að kaup­máttur ráðstöfunar­tekna sé meðal þess hæsta sem gerist í Evrópu. Sam­kvæmt OECD voru meðalárs­laun á Ís­landi árið 2024 um 60% hærri en að meðaltali í evruríkjum innan OECD. Gögn Eurostat sýna jafn­framt að matur og óá­fengir drykkir vógu svipað í heildar­neyslu heimila hér á landi og í ESB árið 2024, eða 12,9% á Ís­landi saman­borið við 13,2% í ESB. „Málið er mér aðeins skylt þar sem ég gerði saman­burðar­rannsókn á mat­vöru­verði þegar Costco kom til landsins,“ segir Már. Hann segir að verðlag eitt og sér geti gefið villandi mynd ef kaup­máttur er ekki tekinn með. Meðal­laun milli­stjórnanda hjá ís­lenska ríkinu fari til að mynda mjög langt í mat­vöru­verslun í Taílandi, en það væri skakkt að skoða bara verðmiðann út frá því. „Það þarf að horfa á þetta í sam­hengi,“ segir Már. Það vekur jafn­framt at­hygli að Sam­keppnis­eftir­litið taki sér­stak­lega fyrir mjólk, egg og kjöt, án þess þó að nefna að þetta séu vörur sem stjórn­völd hafi sjálf ákveðið að vernda með tollum, toll­kvótum og búvöru­kerfi. Verðlags­nefnd búvara ákveður lág­marks­verð mjólkur til bænda og heildsölu­verð mjólkur og þeirra mjólkur­afurða sem nefndin verð­leggur. Þá eru inn­flutnings­hömlur og toll­vernd stór hluti af um­gjörð land­búnaðar­vara hér á landi sem auðvitað hefur áhrif á verðlag. Már segir dýpt skorta í skýrslu Sam­keppnis­eftir­litsins þar sem stuðst er við meðaltöl og vísitölur frá megin­landinu. Hann segir að ef ætlunin sé að greina álagningu og fram­legð á ís­lenskum dag­vöru­markaði þurfi að bera saman fyrir­tæki sem séu í raun sam­bæri­leg. Ekki sé nóg að nota breið meðaltöl úr er­lendum gagna­grunnum. Sam­keppnis­eftir­litið fór í þess veg­ferð eftir að Hanna Katrín Friðriks­son, at­vinnu­vegaráðherra Viðreisnar, lagði stofnuninni til 30 milljónir króna til að skoða dag­vöru­markaðinn. Sjá einnig Veitir SKE 30 milljóna fram­lag vegna dag­vöru­markaðar Að mati Más hefði betur mátt leyfa fræðimönnum að sjá um svona verðlags­greiningar milli ríkja. „Það er sér­stakt að eyða tíma Sam­keppnis­eftir­litsins í þetta,“ segir Már. „Eðli­legra að bera saman epli og epli“ Í um­ræðu­skjali Sam­keppnis­eftir­litsins er vísað til fyrri skýrslu eftir­litsins um þróun fram­legðar árin 2017 til 2022. Þar var bent á að álagning hér á landi væri há í er­lendum saman­burði sem veki spurningar um sam­keppnis­legt aðhald. Már segir að fram­legð ís­lenskra mat­vöru­verslana sé rúm­lega 20% og ekki mikið hærri en víða er­lendis. „Þýska mat­vöru­verslunar­keðjan Kroger er í kringum 18 til 20% og þar ertu með risa­keðju sem líkja má við Bónu­s­verslanir. Ef þú skoðar Target eða Wal­mart er fram­legðin í kringum 23 til 24%. Hag­kaup er til dæmis verslun sem líkist þeim mun meira,“ segir Már. Hann segir einnig að saman­burður Sam­keppnis­eftir­litsins á fram­legð sé var­huga­verður. „Þeir taka meðal­tal í Vestur-Evrópu og fá þar út ein­hver 16 til 17% fram­legð, en þeir eru ekki að taka eitt og eitt fyrir­tæki sem eru saman­burðar­hæf við ís­lensk fyrir­tæki. Þeir fara bara í mat­vöru­gagna­grunn og nota „gross margin“ hlut­fallið þar. Ég held að það væri mikið eðli­legra að bera saman epli og epli,“ segir Már. Hann segir að ís­lenski markaðurinn sé blanda af stórum keðjum og minni fyrir­tækjum og að saman­burðurinn þurfi að endur­spegla það. „Það þarf að finna saman­burðar­hæf er­lend fyrir­tæki til þess að gera þetta. Ekki taka bara ein­hverja index-línu og meðal­tal yfir allt. Við erum hér með tvær risamatvöru­keðjur og síðan minni fyrir­tæki eins og Prís og Nettó. Það væri mikið eðli­legra að fara al­menni­lega í málið og bera saman epli og epli en ekki ein­hverja megin­lands­gagna­grunna,“ segir Már. Hann myndi ekki ráð­leggja að bera fram­legð ein­stakra verslana hér á landi saman við breið meðaltöl án þess að velja raun­veru­lega sam­bæri­leg fyrir­tæki. Álagningin „miklu minni en flestir halda“ Spurður hvort álagning mat­vöru­verslana hér á landi sé hærri en víða annars staðar segir Már að hún sé aðeins hærri, en „miklu minni en flestir halda“. „Það þarf ekki nema að líta í tölurnar. Ef álagning væri ógeðs­lega há þá væri allt pakkað út úr dyrum í Costco, en þeir halda sig við ákveðnar pró­sentur og þú kaupir Costco-aðild á því lof­orði,“ segir Már. Hvers vegna er þessu sleppt? Kon­ráð S. Guðjóns­son, hag­fræðingur og fyrr­verandi ráðgjafi ríkis­stjórnarinnar í efna­hags­málum, hefur einnig gagn­rýnt fram­setningu Sam­keppnis­eftir­litsins. Hann segir að eftir­litið falli í þá „klassísku gryfju“ að horfa á verðlag milli landa í tómarúmi án þess að líta til tekna og kaup­máttar. Kon­ráð bendir á að einka­neysla á mann á Ís­landi að raun­virði sé í fremstu röð innan EES og að kaup­máttur ráðstöfunar­tekna sé með því hæsta sem þekkist hér á landi. Þá komi ekki fram í skjalinu að hlut­fall út­gjalda til matar og óá­fengra drykkja af heildar­neyslu heimila sé svipað á Ís­landi og í ESB. Kon­ráð spyr hvers vegna ætli það sé? Sýnist að nýtt umræðuskjal Samkeppniseftirlitsins hafi fallið í þá klassísku gryfju, sem ég þreytist aldrei á að benda á, að horfa á verðlag milli landa í tómarúmi og líta ekki til tekna og kaupmáttar. Staðreynd málsins er sú að einkaneysla á mann á Íslandi (að raunvirði) er í… pic.twitter.com/qHo4NEeQFI — Konráð S. Guðjónsson (@konradgudjons) June 10, 2026