Innlent | Morgunblaðið | 15.7.2026 | 7:00 Aðsend grein: Íslendingar, hugsið ykkur tvisvar um Eamonn Butler Setja bókamerki Aðsend grein úr Morgunblaðinu Nú þegar Ísland býr sig undir þjóðaratkvæðagreiðsluna 29. ágúst um hvort hefja skuli aðildarviðræður við Evrópusambandið að nýju gæti vart meira verið í húfi fyrir þessa litlu, sjálfstæðu þjóð. Að greiða atkvæði „Já“ með viðræðum kann að virðast varfærnislegt skref – aðeins að hefja viðræður, með fullvissu um að ekkert sé bindandi fyrr en endanleg ákvörðun er tekin. En sagan – og bitur reynsla sem ég get sjálfur vitnað um – sýnir að þessi leið er sjaldan afturkræf. Reyndar mun hún setja Ísland undir harðan samningaþrýsting (ESB er gott í samningaviðræðum – með 27 ólíka meðlimi verður það að vera það). Niðurstaðan verður skert fullveldi Íslands og afleiðingar langt frá hinum blíðlegu upphaflegu loforðum. Ísland ætti að kjósa „Nei“ til að vernda gjaldmiðil sinn, sjávarútveg, orkuiðnað, fullveldi og efnahagslegan sveigjanleika. ESB tekur ekki auðveldlega „Nei“ sem lokasvar Evrópusambandið hefur sýnt þrautseigju þegar það vill að ríki gangi í sambandið eða haldi sig innan þess. Lítum á Danmörku og Írland. Danmörk hafnaði Maastricht-sáttmálanum í þjóðaratkvæðagreiðslu árið 1992. ESB brást við með samningaviðræðum um undanþágur og önnur þjóðaratkvæðagreiðsla árið 1993 skilaði hinu eftirsótta jái. Írland hafnaði Nice-sáttmálanum árið 2001 og Lissabon-sáttmálanum árið 2008. Í báðum tilvikum, eftir mikla herferð þar sem ESB varði miklum fjármunum, skiluðu aðrar þjóðaratkvæðagreiðslur árin 2002 og 2009 niðurstöðunni „Já“. Kjósendum var sagt að fyrri niðurstaða væri mistök sem þyrfti að leiðrétta. Mynstrið er skýrt: ESB tekur ekki auðveldlega „Nei“ sem lokasvar. Og ESB og stuðningsmenn þess munu halda því fram að þeir sem kusu „rangt“ hafi einfaldlega verið blekktir af fölskum fullyrðingum frá efasemdarmönnum um Evrópusamrunann. Í Brexit-þjóðaratkvæðagreiðslunni árið 2016 fjárfestu ESB og öfl sem studdu áframhaldandi aðild mikið til að tryggja áframhaldandi aðild atkvæði. Ríkisstjórn og embættismannakerfi Bretlands, sem studdu óbreytta stöðu (eins og stjórnmálamenn og embættismenn valdakerfisins gera alltaf), eyddu milljónum í bæklinga og herferðir málstað sínum til stuðnings. Á sama tíma studdi víðtækur þrýstingur frá ESB með fjármögnun, erindrekstri og efnahagslegum skilaboðum viðleitnina til að koma í veg fyrir útgöngu Breta. Ísland getur búist við því sama: í kosningabaráttunni munu ESB og stuðningsmenn þess ausa fjármunum í traustvekjandi skilaboð. „Þetta eru bara viðræður,“ munu þeir segja. „Engin skuldbinding um aðild. Við virðum áhyggjur ykkar af sjávarútveg ykkar og gjaldmiðli.“ Þetta eru sefandi orð sem eru til þess ætluð að veikja varnir Íslands. Raunveruleikinn til lengri tíma litið verður allt annar. Þegar viðræður hefjast og bráðabirgða-„Já“ við aðild kemur fram breytist staðan. Samningamenn munu bjóða tilslakanir til að tryggja samkomulag – tímabundna vernd fyrir viðkvæmar atvinnugreinar. En eftir að aðild er gengin í gegn verða þær smám saman afnumdar. Við höfum séð það áður. Ný aðildarríki ganga inn með miklar vonir en standa frammi fyrir „acquis communautaire“ og einbeittu embættismannakerfi í Brussel. Undanþágur eru sjaldgæfar og verða alltaf undir þrýstingi. Danmörk heldur nokkrum slíkum en aðrir hafa séð boðaðan sveigjanleika rýrna með tímanum með stigvaxandi löggjöf eða „sífellt nánara sambandi“. Reynsla Íslands af EES sýnir nú þegar reglutöku án fulls ákvörðunarréttar; full aðild myndi magna þetta á sama tíma og hún afhjúpaði kjarnahagsmuni. Og Ísland yrði aðeins eitt – lítið – aðildarríki af 28, sem auðvelt væri að ýta til hliðar. Sjávarútvegurinn er mesti veikleiki Íslands. Efnahagslögsaga Íslands og sjálfbær stjórnun veiða hafa skapað velmegun. Sameiginleg sjávarútvegsstefna ESB (CFP) hefur með réttu sætt gagnrýni fyrir ofveiði og miðstýrða kvóta sem hygla stærri flotum. Aftur geta leifar breska fiskveiðiflotans vitnað um það. Ísland barðist hart fyrir yfirráðum yfir sínum miðum; með aðild myndi skapast hætta á að opna þau mið fyrir skipum ESB-ríkja sem studd eru af erlendu fjármagni. Ákvarðanir um það yrðu teknar með hrossakaupum milli 28 ríkja, sem mörg hver liggja ekki einu sinni að sjó en myndu kjósa gegn Íslandi í skiptum fyrir tilslakanir annars staðar. Fulltrúar sjávarútvegsins vita að aðild gæti á endanum svipt landið fullveldi yfir þessum mikilvæga geira, sem er hornsteinn efnahags og sjálfsmyndar Íslands. Með aðild að EES hafa Noregur og Ísland forðast fulla aðlögun að CFP, af góðri ástæðu. Gjaldmiðilsmálið er jafn veigamikið Íslenska krónan, þótt lítil og sveiflukennd sé í kreppum, gefur landinu tæki til sjálfstæðrar peningastefnu – sem er nauðsynlegt fyrir auðlindadrifið útflutningsmiðað hagkerfi. Hún gerði Íslandi kleift að jafna sig hraðar en flest ríki eftir hrunið 2008 – og jafnvel eftir hneykslanlega beitingu Gordons Browns á lögum gegn hryðjuverkum til að frysta eignir íslenskra banka. Talsmenn evrunnar halda því fram að hún sé stöðugri. En það þýðir að ákvarðanir um vexti eru ekki teknar heima fyrir, heldur af embættismannakerfi seðlabanka í Frankfurt sem er langt frá því að skilja hagsmuni Íslands. Norðmenn, með sinn smærri gjaldmiðil, hafa ítrekað hafnað aðild að ESB og evrunni. Svisslendingar og fleiri viðhalda sjálfstæði sínu. Að ganga í evruklúbbinn er í raun einstefna: það er ótrúlega erfitt að hætta, eins og reynsla Grikkja sýndi. Á sama tíma myndi ESB krefjast samleitniskilyrða sem takmarka sveigjanleika Íslands og setja skilmála sem forgangsraða stöðugleika sambandsins fram yfir þarfir okkar. Fjármagnshöftin eða gengisfellingarmöguleikarnir sem voru í boði í fyrri kreppum gætu horfið. Miðjarðarhafsríkin eru dapurlegt dæmi um það. Í ESB með yfir 450 milljónir íbúa munu 380.000 raddir Íslands hafa hverfandi vægi í ákvarðanatöku – og jafnvel í samningaviðræðunum, ef þær hefjast aftur. Ísland hefur þegar aðgang að innri markaðnum í gegnum EES án fullrar pólitískrar aðlögunar. Hvers vegna að skipta áhrifum á innanlandsmál og lítilvægum ávinningi? Landbúnaðar- og umhverfisstefna ESB myndu stangast á við einstakar aðstæður Íslendinga. Aðild að ESB myndi fela í sér nýjar reglugerðabyrðar, hærri framlög og samræmingu á utanríkisstefnu sem hentar kannski ekki Norður-Atlantshafsþjóð með sterk NATO-tengsl en tilhneigingu til sjálfstæðis. Efnahagslega hefur Ísland náð sterkum bata með því að treysta á eigin heimssýn. Aðild að EES veitir þegar viðskiptalegan ávinning án skuldbindinga um evru eða CFP. Full aðild að ESB felur í sér hættu á nettó-framlögum í fjárlög sambandsins, missi yfirráða yfir auðlindum og útsetningu fyrir kreppum á ESB-svæðinu (fólksflutningar, skuldir, landfræðistjórnmál). Brexit, eins subbulegt og það var, sýndi að ríki getur endurheimt sjálfræði, jafnvel þótt það sé sársaukafullt, og er áminning um að það er erfiðara að yfirgefa ESB en að halda sig utan við það. Þó gerir valdaelíta Bretlands í stjórnmálum, embættismannakerfinu, dómskerfinu og almennum fjölmiðlum allt sem hún getur til að koma í veg fyrir að Bretland nýti tækifærin og ávinninginn af nýfengnu frelsi sínu. ESB er snjallt í að beita stigvaxandi aðferðum. Traustvekjandi yfirlýsingar í samningaviðræðum víkja fyrir þrýstingi um samræmingu. Tilslakanir til að stuðla að aðild (t.d. aðlögunartímabil varðandi fiskveiðar) eru oft styttar eða mæta lagalegum áskorunum frá fjölda annarra aðildarríkja og regluvörðum í Brussel. Austur-Evrópuríki sáu hraða upptöku (oft óviðeigandi og verndarsinnaðra) vestrænna reglna með takmörkuðum undanþágum. Stærri ríki eins og Bretland tryggðu sér endurgreiðslur (þótt það hafi kostað Margréti Thatcher!) og undantekningar sem smærri þjóðir eiga erfitt með að viðhalda. Sem lítið umsóknarríki hefði Ísland lítið vogarafl til lengri tíma litið. Raddir sem styðja ESB-aðild nefna stöðugleika, fjármögnun og áhrif sem kosti hennar. En efnahagur Íslands byggist á sjávarútvegi, ferðaþjónustu og endurnýjanlegri orku – atvinnugreinum sem best er stjórnað heima fyrir. Evran gæti aukið stöðugleika en þá yrði fórnað sérsniðnum viðbrögðum við áföllum eins og eldgosum eða sveiflum á heimsmarkaðsverði á fiski. EES-samningurinn virkar: Ísland tekur upp viðeigandi reglur en heldur fjarlægð sem jafngildir neitunarvaldi í lykilmálum. Íslendingar meta sjálfstæði sitt, bæði sögulega og vegna síðari tíma velmegunar. Viðræður við ESB geta verið háll ís þar sem það að „kíkja í pakkann“ dregur Ísland inn, smátt og smátt, þar til skuldbinding er óhjákvæmileg vegna skriðþungans og þrýstingsins frá ESB. „Nei“-atkvæði sendir skýr skilaboð: við metum okkar eigið fyrirkomulag; við getum átt náið samstarf án þess að afsala okkur yfirráðum. Sagan kennir skýra lexíu. Danir og Írar voru þvingaðir til að endurtaka atkvæðagreiðslur. Í Bretlandi var háum fjárhæðum varið í kosningabaráttu til að viðhalda óbreyttu ástandi. Veruleikinn eftir inngöngu er annar en loforðin fyrir hana. Krónan, þótt lítil sé, þjónar Íslandi vel; Noregur sannar að smáþjóðir dafna utan evrusvæðisins. Sjávarútvegurinn (og aðrar stórar atvinnugreinar) er óumsemjanlegur. „Nei“-atkvæði þann 29. ágúst myndi vernda fullveldi Íslands, efnahagslegt sjálfstæði og einstaka stöðu og vegferð í heiminum. ESB talar um „samstarf“ en full aðild krefst of mikils í staðinn. Mitt ráð væri að halda í skynsemina; halda í sjálfstæðið. Eamonn Butler, fyrrverandi forstöðumaður Adam Smith Institute í Lundúnum. Fáðu aðgang að þessari grein Með áskrift færðu fullan aðgang að öllum læstum greinum Árvakurs — vandað, fjölbreytt og traust efni, hvar og hvenær sem er. Þannig styður þú íslenska fjölmiðlun og hjálpar okkur að halda áfram að segja sögurnar sem skipta máli. Tryggðu þér aðgang núna. Skoða áskriftarleiðir Innskráning Gleymt lykilorð? Kennitala: Lykilorð: Ertu ekki með notendaaðgang? Fara í nýskráningu . Fáðu þér áskrift til að lesa áfram Þú ert innskráð(ur) sem ... en ert ekki með áskrift. Aðgangur að þessari frétt í fullri lengd krefst áskriftar að Morgunblaðinu, rafræns aðgangs á borð við vikupassa eða sérá