Vil­hjálmur Bjarna­son, hag­fræðingur og fyrr­verandi alþingis­maður, segir að um­ræðan um líf­skjör á Ís­landi snúist of oft um kjara­samninga en of sjaldan um sam­keppni, fram­leiðni og verðlag. Í að­sendri grein í Morgun­blaðinu segir Vil­hjálmur það mis­skilning að líf­skjör ráðist af kjara­samningum. Þar sé fyrst og fremst tekist á um skiptingu þeirra verðmæta sem þegar hafi orðið til. Ef samið sé um meira en til skiptanna sé leiði það gjarnan til verðbólgu og skerði þann lífs­kjara­bata sem stefnt hafi verið að. Laun í út­flutnings­greinum ráðist af fram­leiðni, en kaup­máttur launa innan­lands ráðist af verði vöru í hlut­falli við laun. Þar skipti sam­keppni höfuðmáli. Vil­hjálmur fjallar í greininni um ólíkar birtingar­myndir sam­keppni og segir að í kennslu­bókum hag­fræðinnar sé sam­keppni gjarnan lýst á rófi frá ein­okun til full­kominnar sam­keppni. Þar á milli séu meðal annars tví­keppni, fá­keppni og einkasölu­sam­keppni. Hann tekur gos­drykkja­markaðinn sem dæmi og segir sam­keppni Pepsi og Coca-Cola eitt skýrasta dæmið um einkasölu­sam­keppni hér á landi. Þar sé tekist á um ímynd og hégóma neyt­enda fremur en raun­veru­legan fram­leiðslu­kostnað. „Ef neytandinn vissi hver fram­leiðslu­kostnaður á Coke-dós er myndi neytandinn segja: Nei takk, ég læt ekki hafa mig að fífli,“ skrifar Vil­hjálmur. Hann rifjar einnig upp orð Adams Smith í Auð­legð þjóðanna um að fram­leiðendur komi sjaldan saman nema til að sam­einast gegn hags­munum við­skipta­vina sinna. Vil­hjálmur segir ís­lenska græn­metis­sala hafa gert slíkt í Öskju­hlíðinni. Segir gamla verðlags­eftir­litið hafa varið fram­leiðendur Vil­hjálmur gagn­rýnir harð­lega sögu verðlags­eftir­lits hér á landi. Hann segir að lengi hafi átta smjör­líkis­gerðir starfað á Ís­landi og að allir fram­leiðendur hafi haft það gott. Verðlags­eftir­litið hafi ekki fyrst og fremst varið neyt­endur heldur gengið út á að reikna út „fram­leiðslu­kostnað“ og bæta síðan við álagi þannig að fram­leiðendur, heild­salar og kaup­menn hefðu sitt. Að hans mati hefur um­breytingin úr verðlags­eftir­liti yfir í nútíma­legt sam­keppnis­eftir­lit gengið hægt og henni sé varla lokið. Í dag eigi eftir­lit einkum að beinast að svo­kallaðri tækni­legri ein­okun, þar sem erfitt er fyrir nýja aðila að komast inn á markað. Þar nefnir hann veitu­starf­semi, elds­neytis­dreifingu, fjár­málaþjónustu og rekstur flug­valla. Vil­hjálmur segir elds­neytis­markaðinn bera merki um slíka stöðu. Olíufélögin hafi lengi forðast að hrófla við við­skipta­vinum hvert annars og nú bendi margt til þess að þau hafi hækkað álagningu til að halda sömu fram­legð eftir að raf­væðing bíla­flotans fór að draga úr elds­neytissölu. Hann gagn­rýnir einnig arð­greiðslur úr veitu­starf­semi á höfuð­borgar­svæðinu og segir verðlagningu þar ekki lengur ráðast af kostnaði við veiturnar heldur af því hversu mikið Reykja­víkur­borg geti tekið út í arð­greiðslur. Gagn­rýnir fjár­mála­eftir­lit og gjald­töku Vil­hjálmur segir neyt­enda­vernd á fjár­mála­markaði veika. Fjár­mála­eftir­litið eigi að gæta hags­muna neyt­enda en geri það ekki nægi­lega vel. „Fjár­mála­eftir­litið gætir fyrst og fremst að eigin til­vistar­vernd,“ skrifar hann. Hann segir gjald­töku og vaxta­mun fjár­mála­fyrir­tækja virðast lítt undir virku eftir­liti. Sama eigi við um gjald­töku inn­lendra verðbréfa­sjóða, sem auðvelt ætti að vera að bera saman við er­lenda sjóði, og gjöld í greiðslu­korta­við­skiptum. Vil­hjálmur segist ekki geta full­yrt hvort korta­gjöld séu í samræmi við kostnað og áhættu fjár­mála­fyrir­tækja en bætir við að hann viti hvað hann sjálfur borgi. Harðasta gagn­rýnin í greininni beinist þó að Isavia. Vil­hjálmur segir gjald­töku félagsins á Kefla­víkur­flug­velli vera versta dæmið um tækni­lega ein­okun hér á landi. Þar eigi neyt­endur ekkert raun­veru­legt val. Verslanir og þjónustu­fyrir­tæki keppi um að­gang að gólf­rými í flugstöðinni og sá kostnaður skili sér til neyt­enda. Þá segir hann fríhafnar­starf­semi hafa verið boðna út þannig að verð á áfengi í fríhöfninni sé nú nálægt verði í Vín­búðunum. Segir bílastæða­gjöldin óskiljan­leg Vil­hjálmur segir þó bílastæða­gjöld Isavia standa upp úr. Gjald­skráin sé óskiljan­leg og illa að­gengi­leg neyt­endum. Hann nefnir að eitt sinn hafi hækkun bílastæða­gjalda verið rökstudd með upp­byggingu nýrra bílastæða, þótt neyt­endur hafi ekki getað nýtt þau meðan þau voru ekki til. Hann segist hins vegar ekki muna eftir til­kynningu um verðlækkun þegar ný bílastæði hafi verið tekin í notkun. Hann tekur einnig dæmi um skammtímastæði við flugstöðina. Fyrstu 15 mínúturnar séu gjald­frjálsar, en ef ekki séu greiddar 790 krónur á greiðslu­standi í flugstöðinni bætist við 1.490 króna þjónustu­gjald. Krafan í heima­banka verði þá 2.280 krónur fyrir tak­markaðan tíma á skammtímastæði. Að mati Vil­hjálms er ljóst að stjórn og stjórn­endur Isavia hafi ekki hags­muni neyt­enda í huga. Hann segir fjár­málaráðherra, sem skipi stjórn félagsins, þurfa að gera sér grein fyrir því. „Gagns­laus neyt­enda­vernd eflir fátækt“ Vil­hjálmur segir sam­keppnis­brot í siðuðum sam­félögum talin með al­var­legustu brotum. Ástæðan sé sú að brotaþolarnir séu oft óljós hópur fólks, jafn­vel heilt sam­félag, þar sem hver og einn eigi erfitt með að af­marka tjón sitt og sækja bætur. Hann segir ekki til af­sökun fyrir því að níðast á neyt­endum. Það gildi um sam­keppnis­brot rétt eins og önnur brot. Að lokum segir hann að hér á landi séu settar upp „sýndar­stofnanir“ í nafni neyt­enda­verndar. Sam­keppnis­eftir­litið sé lítið betra en gamla verðlags­eftir­litið og Fjár­mála­eftir­litið veiti litla vernd fyrir neyt­endur á fjár­mála­markaði. „Gagns­laus neyt­enda­vernd eflir fátækt,“ segir Vil­hjálmur að lokum